کشف بیل پخت نان با تخته بازی قرون وسطایی در روسیه

مقدمه

در دل شهر باستانی استارایا روسا، واقع در بین مسکو و سن‌پترزبورگ، باستان‌شناسان موفق به کشف شیئی چوبی شده‌اند که داستانی جذاب از زندگی روزمره در قرون وسطی را روایت می‌کند. این شیء که به گفته پژوهشگران یک بیل پخت نان (bread peel) از قرن یازدهم میلادی است، در پشت خود تخته‌ای برای بازی باستانی مورلیس (merels) حکاکی شده دارد. این کشف نه تنها اطلاعاتی درباره فن‌آوری پخت نان در آن دوران ارائه می‌دهد، بلکه نشان‌دهنده پیوند میان ابزارهای کار و سرگرمی در زندگی مردم عادی است.

بیل پخت نان چیست و چگونه استفاده می‌شد؟

بیل پخت نان، که امروزه نیز در برخی خانه‌ها به عنوان پاروی پیتزا (pizza peel) شناخته می‌شود، ابزاری چوبی با دسته بلند و صفحه‌ای پهن است که نان‌واژگان از آن برای انتقال خمیر به داخل تنور و خارج کردن نان پخته استفاده می‌کردند. این ابزار معمولاً از چوب سخت مانند بلوط ساخته می‌شد تا در برابر حرارت بالا مقاومت کند. قطعه کشف‌شده در استارایا روسا حدود ۳۰ در ۴۰ سانتی‌متر اندازه دارد و به گفته باستان‌شناسان احتمالاً از چوب بلوط ساخته شده است. یک طرف آن صاف و مناسب برای کار با نان است و طرف دیگر دارای سه مربع تودرتو است که تخته بازی مورلیس را تشکیل می‌دهد.

بازی مورلیس: سرگرمی محبوب قرون وسطی

مورلیس، که با نام‌های دیگری مانند نُه‌مرد مورلیس (nine men's morris)، میلز (mills) یا چکرز گاوچران (cowboy checkers) نیز شناخته می‌شود، یک بازی منطقی دو نفره است. قدمت این بازی به دوران روم باستان و شاید پیش از آن بازمی‌گردد. در قرون وسطی، این بازی در سراسر اروپا و آسیا بسیار محبوب شد، زیرا تجهیزات کمی نیاز داشت و به سرعت قابل راه‌اندازی بود. تخته بازی شامل سه مربع هم‌مرکز است که با خطوط افقی و عمودی به هم متصل شده‌اند. هر بازیکن نُه مهره از یک رنگ دارد. هدف arranging مهره‌ها در ردیف‌های سه‌تایی در امتداد خطوط است. وقتی بازیکنی چنین ردیفی بسازد، می‌تواند یکی از مهره‌های حریف را حذف کند. این بازی ترکیبی از دوز (tic-tac-toe) و چکرز است و زمانی برنده می‌شود که حریف تنها دو مهره داشته باشد یا کاملاً مسدود شود.

کشف در استارایا روسا: جزئیات و اهمیت

سرگی توروپوف، مدیر مرکز تحقیقات باستان‌شناسی دانشگاه دولتی نووگورود، در بیانیه‌ای اعلام کرد: «ما قطعه‌ای از یک بیل نسبتاً بزرگ را کشف کردیم. به احتمال زیاد این بیل نان بوده است. اما در پشت آن سه مربع حکاکی شده که یکی درون دیگری قرار دارد.» این شیء در محوطه باستانی پیاتنیتسکی در مرکز استارایا روسا پیدا شده است. به گفته باستان‌شناسان، این اولین بار نیست که چنین تخته‌هایی در اشیاء خانگی یافت می‌شوند، اما سالم ماندن این نمونه آن را «تقریباً بی‌نظیر» کرده است. پیش از این نیز تخته‌های مورلیس و مهره‌های بازی در محوطه‌های قرن نهم میلادی در قلمرو روسیه باستان کشف شده بود، اما این نمونه از نظر حفظ شدگی بسیار ارزشمند است.

آیا بیل هم‌زمان دو کاربرد داشت؟

پژوهشگران مطمئن نیستند که این بیل از ابتدا برای دو منظور ساخته شده یا پس از شکستن و غیرقابل استفاده شدن، به عنوان تخته بازی تغییر کاربری داده است. توروپوف در این باره می‌گوید: «در هر لحظه می‌توان روی یک سطح صاف تخته‌ای ایجاد کرد، قطعات مناسب مانند سنگ‌های کوچک زیر پا را پیدا کرد و زمان را گذراند.» این نشان‌دهنده خلاقیت مردم عادی در استفاده مجدد از اشیاء است. در واقع، در دوران پیش از تولید انبوه اسباب‌بازی، مردم از هر سطح صافی برای حکاکی تخته بازی استفاده می‌کردند.

زمینه تاریخی: روسیه باستان و میراث وایکینگ‌ها

استارایا روسا یکی از شهرهای مهم روسیه باستان بود که در قرن نهم میلادی توسط وایکینگ‌ها یا اسلاوها تأسیس شد. این شهر در مسیر تجاری دریای بالتیک به دریای سیاه قرار داشت و از رونق اقتصادی برخوردار بود. کشف چنین اشیائی نشان‌دهنده ارتباط فرهنگی و تجاری گسترده در آن دوران است. بازی مورلیس نیز احتمالاً از طریق همین مسیرهای تجاری در سراسر اروپا و آسیا گسترش یافته است. تخته‌های حکاکی‌شده بر روی اشیاء خانگی، شاهدی بر همگانی بودن این بازی در میان اقشار مختلف جامعه است.

اهمیت باستان‌شناختی و آینده پژوهش

این کشف نه تنها به درک ما از زندگی روزمره در قرون وسطی کمک می‌کند، بلکه نشان می‌دهد که چگونه اشیاء ساده می‌توانند اطلاعاتی درباره تعاملات اجتماعی و سرگرمی‌های مردم عادی ارائه دهند. باستان‌شناسان امیدوارند با بررسی دقیق‌تر این بیل و اشیاء مشابه، بتوانند الگوهای گسترش بازی‌ها و فن‌آوری‌های پخت نان را در منطقه دریای بالتیک ترسیم کنند. همچنین، این یافته ممکن است به کشف نمونه‌های بیشتری از تخته‌های بازی حکاکی‌شده بر روی اشیاء خانگی منجر شود که تاکنون کمتر مورد توجه قرار گرفته‌اند.

نتیجه‌گیری

کشف بیل پخت نان با تخته بازی مورلیس در استارایا روسا، پنجره‌ای به زندگی مردم عادی در قرن یازدهم میلادی می‌گشاید. این شیء نشان می‌دهد که برخلاف تصور رایج، مردم قرون وسطی نیز مانند امروزیان به بازی و سرگرمی اهمیت می‌دادند و از خلاقیت برای استفاده چندمنظوره از وسایل خود بهره می‌بردند. این یافته همچنین بر اهمیت بازی‌های منطقی در تاریخ فرهنگ بشری تأکید می‌کند و یادآور می‌شود که برخی از سرگرمی‌های امروزی ریشه‌هایی بسیار کهن دارند.