ارتباط آلودگی هوا با بیماری‌های چشمی مانند آب‌سیاه و آب‌مروارید

مقدمه

آب‌سیاه (گلوکوم) و آب‌مروارید (کاتاراکت) از شایع‌ترین بیماری‌های چشمی هستند که میلیون‌ها نفر را در سراسر جهان تحت تأثیر قرار می‌دهند. تاکنون، سن به‌عنوان مهم‌ترین عامل خطر برای این بیماری‌ها شناخته می‌شد. اما پژوهش‌های اخیر نشان می‌دهند که عوامل محیطی، به‌ویژه آلودگی هوا، نیز می‌توانند در بروز این بیماری‌ها نقش داشته باشند. مروری بر ۴۱ مطالعه که در کنگره انجمن اروپایی جراحان آب‌مروارید و جراحی انکساری در لندن ارائه شد، شواهدی را گردآوری کرده است که نشان می‌دهد قرار گرفتن در معرض سطوح بالاتر آلودگی هوا با افزایش خطر آب‌سیاه و آب‌مروارید مرتبط است.

آب‌سیاه و آب‌مروارید: بیماری‌هایی با پیامدهای جدی

آب‌سیاه گروهی از بیماری‌هاست که به عصب بینایی آسیب می‌رساند. این عصب اطلاعات بینایی را از چشم به مغز منتقل می‌کند. آسیب به این عصب می‌تواند منجر به از دست دادن دائمی بینایی شود، که معمولاً ابتدا بینایی محیطی و سپس بینایی مرکزی را تحت تأثیر قرار می‌دهد. آب‌سیاه حدود ۸۰ میلیون نفر را در جهان مبتلا کرده است.

آب‌مروارید حتی شایع‌تر است و بیش از ۹۴ میلیون نفر را درگیر می‌کند. در این بیماری، عدسی چشم کدر می‌شود و باعث تاری دید و در نهایت نابینایی می‌شود. سن بالا و برخی بیماری‌ها مانند دیابت، خطر ابتلا به هر دو بیماری را افزایش می‌دهند. اما اکنون به نظر می‌رسد آلودگی هوا نیز یکی از عوامل خطر مهم باشد.

جزئیات مطالعه مروری

این مرور سیستماتیک توسط تیمی به سرپرستی دکتر احمد النبیهی، چشم‌پزشک بیمارستان تخصصی چشم ملک خالد در عربستان سعودی، انجام شد. آنها ۴۱ مطالعه مشاهده‌ای را که در مجموع شامل میلیون‌ها نفر از شرق آسیا و بریتانیا می‌شد، بررسی کردند. این مطالعات ارتباط بین قرار گرفتن در معرض آلاینده‌های مختلف هوا و بروز آب‌سیاه، آب‌مروارید و دژنراسیون ماکولا وابسته به سن (AMD) را بررسی کرده بودند.

آلاینده‌های مورد بررسی شامل ذرات معلق با اندازه‌های مختلف (PM2.5 و PM10)، دی‌اکسید نیتروژن، دی‌اکسید گوگرد، ازن و مونوکسید کربن بود. بیشتر مطالعات، قرار گرفتن طولانی‌مدت افراد را بر اساس سطوح آلودگی اطراف محل سکونت آنها تخمین زده بودند. آنها از روش‌های مختلفی مانند سیستم‌های پایش دولتی، داده‌های ماهواره‌ای و مدل‌های رایانه‌ای استفاده کرده بودند. چند مطالعه نیز قرار گرفتن کوتاه‌مدت و ارتباط آن با مشکلات حاد چشمی مانند گلوکوم حاد با زاویه بسته را بررسی کرده بودند.

یافته‌های کلیدی: نقش پررنگ PM2.5

نتایج نشان داد که ذرات ریز PM2.5 (ذراتی با قطر ۲.۵ میکرومتر یا کمتر) قوی‌ترین ارتباط را با خطر آب‌سیاه و آب‌مروارید دارند. افرادی که بیشترین مواجهه با PM2.5 را داشتند، ۷۰ درصد شانس بیشتری برای ابتلا به آب‌سیاه در مقایسه با افرادی با کمترین مواجهه داشتند. همچنین، افزایش مواجهه با PM2.5 به اندازه تفاوت بین صدک ۲۵ و ۷۵ در هر مطالعه، با ۸ درصد افزایش شانس آب‌سیاه و ۴ درصد افزایش خطر آب‌مروارید همراه بود.

شواهد برای ارتباط آلودگی هوا با دژنراسیون ماکولا چندان قطعی نبود. همچنین، برخی آلاینده‌ها مانند دی‌اکسید نیتروژن و ازن ارتباط معنی‌داری با بیماری‌های چشمی نشان ندادند. دی‌اکسید گوگرد و PM10 نیز هیچ ارتباط معنی‌داری با هیچ یک از سه بیماری نداشتند.

دکتر نیدهی سینگ، اپیدمیولوژیست محیطی از مؤسسه تحقیقات پزشکی محیطی IUF-Leibniz در آلمان، که در این مطالعه دخیل نبود، می‌گوید: «ارتباط بین PM2.5 و آب‌سیاه در مطالعات نسبتاًconsistent بود. یافته‌ها برای آب‌مروارید نیز تا حدی consistent بود، هرچند متغیرتر از داده‌های آب‌سیاه.» او تأکید کرد که این شواهد مشاهده‌ای هستند و علیت را اثبات نمی‌کنند.

سازوکارهای احتمالی: چگونه آلودگی هوا به چشم آسیب می‌رساند؟

دکتر النبیهی توضیح می‌دهد که ذرات ریز PM2.5 به اندازه‌ای کوچک هستند که می‌توانند وارد بدن شوند و باعث استرس اکسیداتیو شوند. استرس اکسیداتیو زمانی رخ می‌دهد که مولکول‌های مضر بر دفاع‌های طبیعی غلبه کرده و به سلول‌ها آسیب می‌رسانند. همچنین، این ذرات التهاب مزمن و خفیف را تحریک می‌کنند که در آن سیستم ایمنی برای مدت طولانی در حالت فعال خفیف باقی می‌ماند.

در عدسی چشم، این فرایندها می‌توانند به پروتئین‌های کریستالین که شفافیت عدسی را حفظ می‌کنند آسیب برسانند و باعث تاخوردگی نادرست و کدر شدن آنها شوند که همان آب‌مروارید است. در عصب بینایی، همین فرایندها به سلول‌های گانگلیونی شبکیه آسیب می‌رسانند. این سلول‌ها نوع خاصی از نورون هستند که اطلاعات را از شبکیه به مغز منتقل می‌کنند. آسیب به آنها می‌تواند مستقل از فشار داخل چشم، به آب‌سیاه کمک کند.

النبیهی می‌افزاید: «برخلاف ریه یا روده، سطح چشم در تماس مستقیم و مداوم با هوای بیرون است، که مسیری منحصراً مستقیم برای آسیب‌رسانی آلاینده‌ها فراهم می‌کند.»

شواهد تکمیلی از مطالعات جانوری و سلولی

مطالعات دیگر نیز سرنخ‌هایی در تأیید ارتباط PM2.5 با آسیب چشمی یافته‌اند. موش‌هایی که به مدت ۹ ماه در معرض PM2.5 محیطی قرار گرفتند، فشار داخل چشمشان افزایش یافت که یک عامل خطر برای آب‌سیاه است. پژوهشگران استرس اکسیداتیو و نیتراتیو را در بافت‌های تخلیه‌کننده مایع چشم مشاهده کردند که ممکن است افزایش فشار را توضیح دهد.

در داده‌های بیش از ۴۸۰ هزار نفر از بانک زیستی بریتانیا (UK Biobank)، افرادی که در معرض PM2.5 بالاتری بودند، بیشتر در معرض ابتلا به آب‌سیاه در طول زمان بودند. در مطالعه‌ای دیگر، دانشمندان بافت شبکیه انسانی رشد یافته از سلول‌های بنیادی را در معرض PM2.5 قرار دادند. این ذرات توسعه سلول‌های شبکیه از جمله سلول‌های گانگلیونی را مختل کرده و مرگ سلولی را افزایش دادند. این مطالعات قطعاتی از یک سازوکار احتمالی را ارائه می‌دهند، اما هنوز نحوه کنار هم قرار گرفتن آنها در انسان مشخص نیست.

اهمیت و پیامدها

این یافته‌ها نگاه ما به بیماری‌های چشمی را تغییر می‌دهد. دکتر النبیهی می‌گوید: «این یافته‌ها آب‌سیاه و آب‌مروارید را به‌عنوان شرایطی که تحت تأثیر محل زندگی و تنفس شما هستند، بازتعریف می‌کند، نه فقط مدت زمانی که زندگی کرده‌اید.» قرار گرفتن در معرض آلودگی هوا می‌تواند افت مرتبط با سن در چشم را تشدید کند، همانطور که در بیماری‌های قلبی-عروقی این کار را می‌کند.

از آنجا که این مطالعات مشاهده‌ای هستند، نمی‌توانند علت‌ومعلولی بودن رابطه را اثبات کنند. با این حال، شواهد روزافزون نشان می‌دهد که کاهش آلودگی هوا می‌تواند به‌عنوان یک اقدام پیشگیرانه برای حفظ سلامت چشم نیز مطرح باشد. افرادی که در مناطق با آلودگی بالا زندگی می‌کنند ممکن است بخواهند اقدامات حفاظتی مانند استفاده از عینک محافظ یا محدود کردن زمان حضور در فضای باز در روزهای آلوده را در نظر بگیرند. همچنین، تحقیقات بیشتر برای درک کامل سازوکارهای بیولوژیکی و تأیید این ارتباط با مطالعات طولی مورد نیاز است.

در مجموع، این مرور جامع نشان می‌دهد که آلودگی هوا، به‌ویژه ذرات ریز PM2.5، ممکن است یک عامل خطر قابل توجه برای بیماری‌های چشمی باشد. این یافته‌ها بر اهمیت پاکسازی هوا به‌عنوان یک اولویت بهداشت عمومی نه تنها برای سلامت ریه و قلب، بلکه برای سلامت چشم تأکید می‌کند.