کشف گور دسته‌جمعی ۱۲۰۰ ساله در لتونی با نشانه‌های خشونت

مقدمه

در دل جنگل‌ها و تپه‌های نزدیک خلیج ریگا در لتونی، گورستانی باستانی به نام چونکانی-درِنگِری (Čunkāni-Dreņģeri) قرار دارد که از سال ۱۹۲۴ شناخته شده است. این گورستان صدها گور از دوره آهن لتونی (قرن هفتم تا یازدهم میلادی) را در خود جای داده است. بیشتر گورها تک‌نفره‌اند، اما یکی از گورها توجه پژوهشگران را به خود جلب کرده است: گوری که شش جسد را در خود جای داده و نشانه‌هایی از مرگ خشونت‌بار در آن دیده می‌شود.

کشف گور و ویژگی‌های آن

شش جسد در یک گور در این محوطه دفن شده‌اند: چهار مرد، یک پسر و یک دختر. تاریخ‌گذاری رادیوکربنی نشان می‌دهد که این گور متعلق به نیمه دوم قرن نهم میلادی است، یعنی آغاز دوره وایکینگ‌ها. برخلاف گورهای دسته‌جمعی که اجساد را بدون نظم و به سرعت در آن‌ها می‌ریزند، در اینجا هر جسد به‌طور منظم و مطابق با آیین‌های محلی دفن شده است. تنها زن گور با سر به سمت شمال غربی و مردان در ردیفی کنار او با سر به سمت جنوب شرقی قرار گرفته‌اند؛ الگویی که در دیگر گورهای محلی این دوره نیز دیده می‌شود.

تحلیل ژنتیکی و خویشاوندی

پژوهشگران با استخراج دی‌ان‌ای باستانی از بقایای اجساد، به اطلاعات مهمی دست یافتند. پسر گور فرزند یکی از مردان بود و مرد دیگری خویشاوند درجه سوم (احتمالاً پسرعمو یا عموی بزرگ) آن‌ها محسوب می‌شد. دو مرد دیگر نسبت خویشاوندی با بقیه نداشتند، اما احتمالاً از همان جامعه یا خانواده گسترده بودند. همه افراد دارای تبار بومی بالتیک بودند و به گروهی از مردمان دوره آهن به نام سمیگالی‌ها (Semigallians) تعلق داشتند که در دشت‌های حاصلخیز منطقه کشاورزی می‌کردند.

شواهد خشونت و علت مرگ

نشانه‌های روی استخوان‌ها حاکی از مرگ خشونت‌بار است. یکی از مردان دارای بریدگی‌های دفاعی روی ساعد و دست است که نشان می‌دهد در برابر ضربه مقاومت کرده است. مرد دیگری بر اثر ضربه‌ای که فک او را خرد کرده جان باخته و مرد سوم تقریباً سر بریده شده است. درباره سه نفر دیگر، از جمله پسر و دختر، علت مرگ مشخص نیست؛ ممکن است بر اثر جراحات بافت نرم جان باخته باشند که در استخوان‌ها باقی نمی‌ماند.

فرضیه حمله وایکینگ‌ها

با توجه به تاریخ گور و نشانه‌های خشونت، پژوهشگران احتمال می‌دهند این افراد در حمله‌ای کشته شده باشند. الینا پیترسونه-گوردینا، باستان‌شناس دانشگاه لتونی و از نویسندگان مقاله، می‌گوید هیچ‌گاه نخواهیم دانست که آن‌ها در حمله وایکینگ‌ها کشته شده‌اند یا نه، اما با توجه به زمان‌بندی، این احتمال وجود دارد. در قرن نهم میلادی، وایکینگ‌ها یا پیشینیان آن‌ها در منطقه بالتیک شرقی حضور داشتند. برای نمونه، دو گور قایقی اسکاندیناویایی مربوط به حدود سال ۷۵۰ میلادی در جزیره سارِما در استونی کشف شده که بقایای مردانی با زخم‌های جنگی در آن‌ها یافت شده است.

اهمیت دفن آیینی

نکته مهم این است که با وجود مرگ خشونت‌بار، اجساد با احترام و همراه با اشیای تدفینی سنتی دفن شده‌اند. این شیوه دفن نشان می‌دهد که آن‌ها اعضای گروهی محترم بوده‌اند و مرگشان همزمان رخ داده است. به گفته پژوهشگران، این گور را نمی‌توان «گور دسته‌جمعی» به معنای رها کردن اجساد دانست، بلکه «دفن چندگانه» است که در آن هر جسد به‌درستی چیده شده است.

دیدگاه پژوهشگران مستقل

ریمانتاس یانکاوسکاس، انسان‌شناس دانشگاه ویلنیوس که در این پژوهش مشارکت نداشته، این تحقیق را درباره دوره وایکینگ در بالتیک شرقی ارزشمند می‌داند. او می‌گوید این افراد ممکن است در خشونتی درون جامعه خود یا با جامعه‌ای همسایه کشته شده باشند، اما احتمال مرگ آن‌ها در حمله وایکینگ‌ها نیز وجود دارد. به گفته او، این پژوهش بینشی تازه درباره سازمان اجتماعی سمیگالی‌ها ارائه می‌دهد و نشانه‌هایی از شکل‌گیری ساختاری اشرافی در آن زمان را آشکار می‌کند که در توجه ویژه به این دفن بازتاب یافته است.

چرا این کشف مهم است

این کشف از چند جهت اهمیت دارد. نخست، ترکیب تحلیل ژنتیکی با شواهد باستان‌شناختی و انسان‌شناختی امکان بازسازی داستان زندگی و مرگ افراد را فراهم می‌کند. دوم، نشان می‌دهد که خشونت در دوره وایکینگ‌ها تنها به اسکاندیناوی محدود نبوده و جوامع بالتیک نیز در معرض آن قرار داشته‌اند. سوم، تأییدی است بر اینکه حتی در جوامع کشاورز و نسبتاً آرام آن دوران، درگیری‌های خشونت‌بار می‌توانسته زندگی خانواده‌ها را در هم بشکند. در نهایت، این پژوهش نمونه‌ای از توانایی علم باستان‌شناسی نوین در کنار هم گذاشتن قطعات پازلی است که قرن‌ها پیش از هم پراکنده شده‌اند.