کشف انگشتر برنزی با نقش فانوس دریایی اسکندریه در کاخ زیر آب

مقدمه

در اعماق آب‌های مدیترانه در نزدیکی شهر اسکندریه مصر، باستان‌شناسان زیرآبی موفق به کشف انگشتری برنزی شده‌اند که تصویر فانوس دریایی اسکندریه را بر خود دارد. این فانوس دریایی که در حدود سال ۲۸۰ پیش از میلاد ساخته شد، یکی از عجایب هفت‌گانه جهان باستان به شمار می‌رفت و تا قرن‌ها راهنمای کشتی‌ها در بندر اسکندریه بود. کشف این انگشتر در ویرانه‌های کاخی در جزیره غرق‌شده آنتی‌رودوس (Antirhodos) انجام شده است؛ جزیره‌ای که زمانی مرکز قدرت در دوره بطلمیوسی (۳۰۴ تا ۳۰ پیش از میلاد) بود. این نخستین بار است که انگشتری با نقش فانوس دریایی پیدا می‌شود و می‌تواند اطلاعات ارزشمندی درباره کاربردهای اداری و نمادین این بنا در اختیار پژوهشگران قرار دهد.

فانوس دریایی اسکندریه: شاهکاری مهندسی باستان

فانوس دریایی اسکندریه بر روی جزیره فاروس (Pharos) ساخته شد و ارتفاع آن به بیش از ۱۰۰ متر می‌رسید. این بنا در زمان خود یکی از بلندترین سازه‌های دست‌ساز بشر بود. در بالای برج، مجسمه‌ای قرار داشت که احتمالاً مجسمه زئوس بود و در دست خود چراغ روغنی داشت که نور آن به کشتی‌ها مسیر بندر را نشان می‌داد. به گفته نویسندگان باستانی مانند پلینیوس بزرگ (Pliny the Elder)، این فانوس دریایی در زمره عجایب جهان قرار داشت و تا قرون وسطی نیز مورد استفاده بود تا اینکه زمین‌لرزه‌ها و فرسایش تدریجی باعث تخریب و فرورفتن آن در دریا شد.

نور این فانوس دریایی چگونه تأمین می‌شد؟ در بالای برج، آتشی روشن می‌شد و با استفاده از آینه‌های فلزی، نور آن را در جهات مختلف منعکس می‌کردند. این سیستم ساده اما مؤثر، الهام‌بخش فانوس‌های دریایی مدرن بوده است. امروزه مهندسان با مطالعه بقایای این بنا و تصاویر بازمانده بر سکه‌ها، در تلاش برای بازسازی دیجیتالی آن هستند تا شکل دقیق آن را دریابند.

کشف انگشتر: جزئیات و اهمیت

تیم مشترکی از مؤسسه اروپایی باستان‌شناسی زیرآبی (IEASM) و وزارت گردشگری و آثار باستانی مصر، این انگشتر برنزی را در بقایای کاخی در جزیره آنتی‌رودوس کشف کردند. به گفته فرانک گودیو (Franck Goddio)، رئیس IEASM، این کشف از آن جهت اهمیت دارد که در «کاخ افسانه‌ای جزیره آنتی‌رودوس» انجام شده است؛ کاخی که زمانی مرکز قدرت بطلمیوسی‌ها بود.

بر روی این انگشتر، تصویری حکاکی شده که شباهت زیادی به تصاویر فانوس دریایی بر روی سکه‌های قرن دوم میلادی دارد. هرچند حکاکی انگشتر تا حدودی فرسوده شده، اما کارشناسان معتقدند که به احتمال زیاد همان فانوس دریایی را نشان می‌دهد. دوریس بهرنز-ابوسریف (Doris Behrens-Abouseif)، استاد بازنشسته تاریخ هنر و باستان‌شناسی دانشگاه لندن، می‌گوید: «هزاران سکه از اسکندریه با تصویر مشابه فانوس دریایی وجود دارد.» این سکه‌ها به دوره بطلمیوسی یا رومی (۲۹ پیش از میلاد تا ۳۹۵ میلادی) تعلق دارند.

نکته جالب توجه در این انگشتر، وجود یک ویژگی نامتقارن در بالای تصویر است که به گفته اندرو چاگ (Andrew Chugg)، پژوهشگر مستقل و نویسنده کتاب «فانوس دریایی فاروس در اسکندریه»، ممکن است دود حاصل از چراغ روغنی در دست مجسمه بالای برج را نشان دهد. مارگارت مایلز (Margaret Miles)، استاد بازنشسته تاریخ هنر و کلاسیک دانشگاه کالیفرنیا، ایروین، نیز این احتمال را تأیید می‌کند و می‌گوید: «این انگشتر می‌توانسته به عنوان انگشتر مهر توسط بازرگانی از اسکندریه استفاده شود که از تصویر فانوس دریایی برای نشان دادن موقعیت خود در اسکندریه بهره می‌برده است. فانوس دریایی بسیار مشهور بود، بنابراین به نمادی از شهر تبدیل شد.»

انگشتر مهر: کاربرد و مفهوم

انگشترهای مهر (Signet Ring) در دنیای باستان کاربردهای مهمی داشتند. صاحب انگشتر می‌توانست با فشردن آن روی مواد نرم مانند گچ یا موم، مهری ایجاد کند که برای امضای اسناد، تأیید معاملات تجاری یا بستن نامه‌ها به کار می‌رفت. کشف این انگشتر در بقایای کاخ آنتی‌رودوس نشان می‌دهد که احتمالاً این کاخ برای امور اداری مرتبط با فانوس دریایی استفاده می‌شده است. به عبارت دیگر، فانوس دریایی نه تنها یک سازه راهنما، بلکه نمادی از هویت و اقتدار شهر اسکندریه بوده و در مکاتبات رسمی و تجاری نیز حضور داشته است.

زمینه تاریخی: جزیره آنتی‌رودوس و دوره بطلمیوسی

جزیره آنتی‌رودوس در نزدیکی بندر اسکندریه قرار داشت و در دوره بطلمیوسی، سلسله‌ای که از یکی از سرداران اسکندر مقدونی نشأت می‌گرفت، به عنوان یک مرکز مهم سیاسی و اداری شناخته می‌شد. کاخ‌های این جزیره محل اقامت فراعنه بطلمیوسی بود. این جزیره در اثر زمین‌لرزه‌ها و بالا آمدن سطح آب دریا در طول قرون، به زیر آب رفت و امروزه بقایای آن در بستر دریا قرار دارد. کشف انگشتر در این محوطه، بار دیگر اهمیت باستان‌شناسی زیرآبی را در بازسازی تاریخ دریانوردی و تمدن‌های ساحلی نشان می‌دهد.

تلاش‌های باستان‌شناسی زیرآبی

کاوش‌های سال‌های اخیر در سواحل اسکندریه، از جمله کشف ۲۲ بلوک عظیم سنگی، اطلاعات بیشتری درباره فانوس دریایی و ظاهر دقیق آن فراهم کرده است. این یافته‌ها به پژوهشگرانی که در تلاش برای بازسازی دیجیتالی بنا هستند، کمک می‌کند تا تصویری دقیق‌تر از یکی از عجایب هفت‌گانه جهان ارائه دهند. باستان‌شناسان زیرآبی با استفاده از فناوری‌های پیشرفته مانند سونار و ربات‌های زیرآبی، توانسته‌اند نقشه‌برداری دقیقی از محوطه انجام دهند و اشیاء تاریخی را با کمترین آسیب بیرون بکشند.

اهمیت کشف و آینده پژوهش

کشف این انگشتر برنزی نه تنها یک یافته فیزیکی ارزشمند است، بلکه پنجره‌ای به سوی درک بهتر زندگی روزمره، تجارت و مدیریت در اسکندریه باستان می‌گشاید. نشان می‌دهد که فانوس دریایی فراتر از یک سازه راهنما، نمادی از قدرت و اعتبار شهر بوده و در اشیاء شخصی و اداری نیز بازتاب یافته است. همچنین این کشف می‌تواند به شناسایی کارکردهای دیگر جزیره آنتی‌رودوس و ارتباط آن با بندر و فانوس دریایی کمک کند.

با ادامه کاوش‌ها در آب‌های اطراف اسکندریه، احتمال یافتن اشیاء بیشتر با تصویر فانوس دریایی وجود دارد که می‌تواند به بازسازی دقیق‌تر این بنای شگفت‌انگیز و درک بهتر از تاریخ دریانوردی در مدیترانه باستان منجر شود. این کشف یادآور می‌شود که بخش بزرگی از تاریخ بشر هنوز در زیر آب‌ها پنهان است و باستان‌شناسی زیرآبی می‌تواند پرده از رازهای فراموش‌شده بردارد.