آیا ماهی مرکب می‌تواند طعمه خود را هیپنوتیزم کند؟

مقدمه

ماهی مرکب (cuttlefish) از شگفت‌انگیزترین شکارچیان زیرآبی است. این جانور از خانواده سرپایان (cephalopods) با استفاده از توانایی خیره‌کننده خود در تغییر رنگ پوست، طعمه‌هایی مانند میگو، خرچنگ و ماهی‌های کوچک را شکار می‌کند. اما آیا این تغییرات رنگارنگ نوعی هیپنوتیزم است که طعمه را بی‌حرکت می‌کند؟ یا فرایندی پیچیده‌تر در جریان است؟ در این مقاله، بر اساس گزارش مجله Live Science و دیدگاه کارشناسان، به بررسی این پرسش می‌پردازیم.

شکارچی حسابگر

ماهی مرکب شکارچی دیداری است و از چشمان بزرگ و پیچیده خود برای یافتن و تعقیب طعمه استفاده می‌کند. به گفته برت گراسه (Bret Grasse)، مدیر بخش سرپایان در آزمایشگاه زیست‌شناسی دریایی وودز هول، ماساچوست، راهبرد عمومی ماهی مرکب شامل نزدیک شدن آهسته و پنهانی است تا طعمه را غافلگیر کند. در طول این نزدیک شدن، ماهی مرکب اغلب نمایشی پرزرق‌وبرق از خود نشان می‌دهد و نوارهای متحرکی روی بدنش ایجاد می‌کند.

این نمایش‌ها حاصل ترکیب سلول‌های رنگدانه‌ای بازتابنده نور به نام‌های ایریدوفور (iridophores)، لکوفور (leucophores) و کرومافور (chromatophores) هستند. این سلول‌ها با انقباض و انبساط خود، در عرض چند میلی‌ثانیه رنگ‌ها و الگوهای خاصی تولید می‌کنند. برخی تصور می‌کنند این ترفند می‌تواند طعمه را هیپنوتیزم کند، اما دانشمندان چنین نظری ندارند.

هیپنوتیزم واقعیت دارد؟

هیپنوتیزم به عنوان حالتی روانی با آرامش عمیق و آگاهی تغییریافته تعریف می‌شود و تصور می‌شود که ویژه انسان است. پژوهش‌های اندکی در مورد هیپنوتیزم ماهی‌ها انجام شده است. مطالعه‌ای در سال ۲۰۰۵ نشان داد که جریان آب ملایم می‌تواند ماهی اسنپر (snapper) را به حالت بی‌حرکتی شبیه هیپنوتیزم فرو ببرد. مطالعه دیگری اثر داروهای خواب‌آور مانند بنزودیازپین‌ها و باربیتورات‌ها را بر ماهی گورخری بررسی کرد و دریافت که این ماهی‌ها گیرنده‌های مولکولی برای این داروها دارند که باعث بی‌حرکتی آنها می‌شود. با این حال، اینکه آیا ماهی‌ها می‌توانند با محرک‌های بینایی به حالت هیپنوتیزم فرو روند، هنوز مستقیماً مطالعه نشده است.

همچنین برخی جانوران مانند مرغ می‌توانند به حالت خلسه‌آمیز بی‌حرکتی تونیک (tonic immobility) فرو روند، که یک واکنش غیرارادی و موقت به آسیب شدید است. اما به گفته کانر گیبونز (Connor Gibbons)، مدیر تأسیسات سرپایان در دانشگاه کلمبیا، بعید است که تغییرات رنگ ماهی مرکب باعث «هیپنوتیزم» طعمه شود. در عوض، برخی پژوهشگران بر این باورند که این نمایش رنگ به عنوان یک استتار هوشمندانه عمل می‌کند. هنگامی که امواج رنگ‌های مختلف در امتداد بدن ماهی مرکب جاری می‌شود، شکل حیوان برای طعمه کمتر قابل تشخیص می‌شود، بنابراین ممکن است طعمه ماهی مرکب را به عنوان یک تهدید نبیند و فرار نکند. گیبونز می‌گوید: «طعمه فقط بخشی از یک چیز تهدیدآمیز را می‌بیند و با خود می‌گوید: نمی‌دانم تو شکارچی هستی؟ یا فقط امواجی هستی که می‌گذری؟ تو چه هستی؟ و در این فاصله، دیگر دیر شده است.»

شلیک شاخک‌ها

هنگامی که ماهی مرکب به اندازه کافی نزدیک می‌شود، دو شاخک بلند و تخصصی خود را از کیسه‌های کوچک پنهان نزدیک دهانش به سمت طعمه پرتاب می‌کند. گراسه می‌گوید: «نزدیک‌ترین چیزی که می‌توانم آن را تشبیه کنم، زبان آفتاب‌پرست است که برای گرفتن حشره‌ای غافل، دراز می‌شود. شاخک‌های غذایی ماهی مرکب در یک چشم به هم زدن شلیک می‌شوند، پیش از آنکه طعمه بتواند واکنشی نشان دهد و فرار کند.» سپس طعمه به سمت دهان ماهی مرکب کشیده می‌شود، با منقار تیز و کیتینی سوراخ می‌شود و زهر به آن تزریق می‌گردد. استفاده از زهر به ماهی مرکب کمک می‌کند تا انرژی کمتری هنگام شکار مصرف کند، زیرا نمی‌خواهد با طعمه درگیر شود و انرژی اضافی هدر دهد.

استتار یا انحراف توجه؟

این ایده که ماهی مرکب با رنگ‌های چشمک‌زن شکل بدن خود را پنهان می‌کند، تنها یک فرضیه است. پژوهشگران دیگری از جمله گراسه، این نمایش‌ها را راهی برای منحرف کردن توجه طعمه می‌دانند. او توضیح می‌دهد: «در اصل، آنها نهایت تلاش خود را می‌کنند تا طعمه را از حضور خود مطلع نکنند.» با شکستن اندازه بدن خود، ماهی مرکب می‌تواند طعمه را متقاعد کند که آنقدرها هم بزرگ یا هشداردهنده نیست که به نظر می‌رسد. گیبونز می‌گوید هنوز مشخص نیست که این نمایش‌های نوری برای استتار هستند یا انحراف توجه، و دانشمندان همچنین نیاز به درک بهتر نحوه کنترل این نمایش پوستی مرگبار توسط ماهی مرکب دارند. او می‌افزاید: «هیئت منصفه هنوز در مورد آنچه دقیقاً اتفاق می‌افتد به تصمیم نهایی نرسیده است.»

نتیجه‌گیری

ماهی مرکب با ترکیبی از استتار پویا، انحراف توجه و شلیک سریع شاخک‌ها، شکارچی ماهری است. اگرچه نمایش رنگ‌های آن ممکن است طعمه را میخکوب کند، اما این پدیده احتمالاً هیپنوتیزم واقعی نیست، بلکه نوعی فریب دیداری است که به ماهی مرکب برتری می‌دهد. پژوهش‌های بیشتر می‌تواند پرده از این راز زیستی بردارد و به ما نشان دهد که چگونه تکامل چنین مکانیسم‌های پیچیده‌ای را در سرپایان شکل داده است.