نخستین تصویر واضح از هواپیمای فضایی مرموز «شنلانگ» چین منتشر شد

تصویری که شش سال پنهان مانده بود

در ۲۶ اکتبر، آژانس اطلاعات دفاعی ایالات متحده (DIA) نسخه تازه‌ای از گزارش ۱۳۰ صفحه‌ای خود با عنوان «چالش‌های امنیت در فضا» را منتشر کرد. در صفحه ۵۳ این سند، تصویری گنجانده شده که پیش‌تر هرگز به‌صورت عمومی دیده نشده بود: نخستین عکس نسبتاً واضح از هواپیمای فضایی مرموز چین که به «شنلانگ» (Shenlong) یا «اژدهای الهی» شهرت یافته است. زیرنویس کوتاه تصویر فاش می‌کند که این عکس در سال ۲۰۲۴ توسط ماهواره‌ای متعلق به شرکت خصوصی مکسار تکنولوجیز، که امروز «وانتور» نامیده می‌شود، ثبت شده است. نه در زیرنویس و نه در متن گزارش، هیچ اشاره‌ای به نخستین‌بودن این تصویر یا دلیل طبقه‌بندی‌شدن آن دیده نمی‌شود؛ موضوعی که خود پرسشی جدی درباره آگاهی نویسندگان گزارش از اهمیت این عکس پدید آورده است.

پیش از این، تنها تصاویر مستقیم از شنلانگ، عکس‌های تار و محوی بودند که درخشش نور خورشید از بدنه این فضاپیمای بی‌سرنشین را در بازتابی به‌سوی سطح زمین نشان می‌دادند و هیچ سرنخی درباره شکل ظاهری، توانمندی‌ها یا هدف آن به دست نمی‌دادند.

هواپیمای فضایی چیست و چگونه کار می‌کند

برای درک اهمیت این تصویر، نخست باید دانست هواپیمای فضایی (spaceplane) چه تفاوتی با ماهواره‌های معمول دارد. ماهواره‌های متعارف پس از پایان مأموریت یا در جو می‌سوزند یا به‌صورت زباله مداری رها می‌شوند. اما هواپیمای فضایی با یک موشک حامل به مدار پرتاب می‌شود، مانند فضاپیماهای معمول مأموریت خود را انجام می‌دهد و سپس مانند یک هواپیما با استفاده از بال‌های خود در جو زمین فرود می‌آید؛ در فرودگاه قابل بازسازی، سوخت‌گیری و پرتاب دوباره است. شنلانگ نیز دقیقاً با همین اصل کار می‌کند: پرتاب با موشک، گردش در مدار پایین زمین (LEO) و سپس فرود سرشی.

نکته فیزیکی کلیدی اینجاست که در ارتفاع حدود ۳۰۰ تا ۴۰۰ کیلومتری، سرعت مداری به حدود ۷٫۸ کیلومتر بر ثانیه می‌رسد. بازگشت از این سرعت به سرعت صفر، انرژی جنبشی عظیمی تولید می‌کند که به گرما تبدیل می‌شود؛ دمای سطح بدنه در لحظه ورود مجدد به جو می‌تواند از هزاران درجه سلسیوس فراتر رود. به همین دلیل بدنه چنین خودپَروَرهایی با سپر گرمایی (heat shield) پوشیده می‌شود که این گرما را بدون از دست‌دادن سازه دفع کند.

کالبدشکافی تصویر تازه

تحلیلگران با بررسی عکس جدید می‌گویند شنلانگ دارای بال مثلثی (delta wing)، درهای محفظه بار (payload bay)، سپر گرمایی تیره‌رنگ و یک ماژول خدماتی (service module) در انتهای خود است که آرایه‌های خورشیدی تولید برق روی آن نصب شده‌اند. بال مثلثی در سرعت‌های فراصوت و مافوق‌صوت عملکرد خوبی دارد و در فرود سرشی، برآر کافی برای کاهش سرعت را فراهم می‌کند. آرایه‌های خورشیدی نیز انرژی مورد نیاز تجهیزات را در مأموریت‌های طولانی‌مدت تأمین می‌کنند.

با این حال، اندازه دقیق شنلانگ همچنان ناشناخته است. برای مقایسه، هواپیمای فضایی X-37B نیروی فضایی آمریکا ۸٫۸ متر طول و حدود ۴٫۵ متر فاصله دوسر بال دارد. تفاوت‌های جزئی در هندسه بال نشان می‌دهد دو خودپَروَر، هرچند بسیار شبیه، نسخه‌ای کاملاً یکسان از یکدیگر نیستند. نکته مهم دیگر آنکه گزارش تازه تصریح می‌کند این تصویر هیچ کاربرد تسلیحاتی مشخصی را برای شنلانگ اثبات نمی‌کند.

مدار، میدان یک بازی دقیق مهندسی

بخش جالب ماجرا، رفتار مداری این فضاپیما است. شنلانگ از شهریور ۱۳۹۹ (سپتامبر ۲۰۲۰) چهار مأموریت انجام داده است: یک پرواز کوتاه دوهفته‌ای، سپس هشت ماه در مدار میان سال‌های ۲۰۲۲ و ۲۰۲۳، آنگاه حدود نُه ماه میان دسامبر ۲۰۲۳ و سپتامبر ۲۰۲۴ و در نهایت مأموریت چهارم که در فوریه ۲۰۲۵ با موشک لانگ مارچ ۲F آغاز شد. مجموع حضور مداری آن از ۸۰۰ روز گذشته است، هرچند معلوم نیست در هر چهار مأموریت از یک خودپَروَر واحد استفاده شده یا چین بیش از یک نمونه در اختیار دارد.

در همین مأموریت‌ها، شنلانگ دست‌کم نُه شیء ناشناس را در مدار رها کرده است. این اشیا احتمالاً ماهواره‌های بسیار کوچکی از خانواده ماهواره‌های مکعبی (CubeSat) هستند، اما هدف آن‌ها روشن نیست. گزارش تازه به نکته‌ای مهم اشاره می‌کند: در نوامبر ۲۰۲۲ به‌نظر می‌رسد شنلانگ با یک ماهواره همراه مانور هماهنگ انجام داده و تا فاصله حدود ۱۰۰ متری آن نزدیک شده است. این نوع عملیات در ادبیات فضایی «عملیات ملاقات و مجاورت» (Rendezvous and Proximity Operations) نامیده می‌شود و نیازمند محاسبات دقیق مکانیک مداری است. دو جسم در مدارهای متفاوت، دوره تناوب متفاوتی دارند؛ یک اختلاف کوچک در ارتفاع می‌تواند پس از چند چرخش، فاصله‌ها را به‌شدت تغییر دهد. مهندسان با بهره‌گیری از همین قانون، فضاپیما را گام‌به‌گام به هدف نزدیک می‌کنند.

چرا این کشف اهمیت دارد

اهمیت این موضوع در سه سطح قابل بررسی است. نخست، سطح فناوری: توانایی پرتاب یک خودپَروَر بازکاربردی و نگه‌داشتن آن در مدار برای ماه‌ها، نشان‌دهنده تسلط بر مجموعه‌ای از فناوری‌های دشوار است؛ از سپر گرمایی و کنترل حرارتی گرفته تا ناوبری دقیق و سیستم‌های خودکار فرود.

دوم، سطح راهبردی: چین هرگز تصویری رسمی از شنلانگ منتشر نکرده و جزئیات طراحی آن را اعلام نکرده است. در چنین شرایطی، رصد از راه دور، ابزار اصلی تحلیلگران است. رادارهای زمینی، تلسکوپ‌های نوری و ماهواره‌های تصویربرداری تجاری به‌طور پیوسته موقعیت و رفتار این فضاپیما را دنبال می‌کنند. نکته قابل توجه آن است که عکس اصلی این گزارش نه توسط یک نهاد دولتی، بلکه توسط یک ماهواره تجاری گرفته شده است؛ نشانه‌ای از آنکه قابلیت تصویربرداری مداری امروز در اختیار بخش خصوصی نیز قرار دارد.

سوم، سطح آینده فضا: گزارش یادشده هشدار می‌دهد که چین توانمندی‌هایی برای اختلال و آسیب‌زدن به دارایی‌های فضایی دیگر کشورها توسعه داده است. توانایی نزدیک‌شدن به یک ماهواره دیگر، در ذات خود کاربرد دوسویه دارد: می‌تواند برای بازرسی، تعمیر یا بازگرداندن ماهواره‌های ازکارافتاده به کار رود و هم می‌تواند مقدمه‌ای برای اقدام خصمانه باشد. همین ابهام، دلیل اصلی حساسیت کشورها به این فناوری است.

آنچه در انتظار است

هنوز پرسش‌های بی‌پاسخ بسیاری باقی مانده است: شنلانگ چه اندازه است؟ آیا همان خودپَروَر در همه مأموریت‌ها پرواز کرده؟ اشیای رهاشده چه مأموریتی دارند و آیا یکی از آن‌ها با بازوی رباتیک بازیابی شده است؟ پاسخ این پرسش‌ها نه از راه ادعاهای سیاسی، بلکه با تحلیل دقیق داده‌های مداری و تصاویر تازه روشن خواهد شد. آنچه مسلم است، آنکه عصر خودپَروَرهای بازکاربردی وارد مرحله‌ای تازه شده و آسمان، بیش از هر زمان دیگری میدان رقابت علمی و فناورانه است.