فلیست: نخستین گربه‌ای که به فضا سفر کرد

مقدمه: مسابقه فضایی و نقش حیوانات

در دوران جنگ سرد، ایالات متحده آمریکا و اتحاد جماهیر شوروی در رقابتی شدید برای فتح فضا با یکدیگر رقابت می‌کردند. پیش از آنکه انسان‌ها به فضا سفر کنند، دانشمندان تصمیم گرفتند حیوانات را به عنوان پیشگامان این مسیر بفرستند. شوروی سگ‌هایی مانند لایکا را پرتاب کرد و آمریکا از میمون‌ها استفاده نمود. اما فرانسه که در آن زمان در حال ورود به این رقابت بود، مسیر متفاوتی را انتخاب کرد: فرستادن یک گربه به فضا.

فلیست: از خیابان‌های پاریس تا آسمان

فلیست (Félicette) یک گربه ولگرد سیاه و سفید از نوع تاکسیدو (Tuxedo) بود که در خیابان‌های پاریس زندگی می‌کرد. در واقع، او جانشین گربه دیگری به نام فلیکس (Felix) بود که در روز پرتاب فرار کرد! این اتفاق نشان می‌دهد که چگونه تصادف‌های تاریخ می‌توانند مسیر اتفاقات علمی را تغییر دهند.

انتخاب گربه‌های ولگرد برای این آزمایش‌ها عمدی بود. دانشمندان معتقد بودند که گربه‌هایی که در شرایط سخت خیابانی زندگی کرده‌اند، از مقاومت بدنی بالاتری برخوردارند و می‌توانند شرایط سخت پرواز فضایی را بهتر تحمل کنند. این رویکرد مشابه روش‌هایی بود که شوروی در انتخاب سگ‌های خیابانی به کار می‌برد.

موشک ورونیک AG1 و جزئیات پرواز

فلیست در روز ۱۸ اکتبر ۱۹۶۳ با موشک ورونیک AG1 (Véronique AG1) پرتاب شد. موشک ورونیک یک راکت تحقیقاتی بود که در ابتدا بر اساس طراحی‌های موشک‌های آلمانی V-2 توسعه یافته بود. این موشک توسط مرکز آموزش و تحقیقات پزشکی هوافضا (CERMA) مدیریت می‌شد.

پرواز فلیست حدود ۱۵ دقیقه به طول انجامید. موشک او را به ارتفاع تقریبی ۱۳۰ مایل (حدود ۲۰۹ کیلومتر) بالاتر از سطح زمین رساند که این ارتفاع فراتر از خط کارمان (Karman Line) است — خط فرضی‌ای که در ارتفاع ۱۰۰ کیلومتری به عنوان مرز بین جو زمین و فضا تعریف می‌شود. در این ارتفاع، فلیست حدود ۵ تا ۶ دقیقه در شرایط بی‌وزنی (Microgravity) قرار داشت.

تجهیزات علمی و اندازه‌گیری‌ها

در طول پرواز، فلیست با تجهیزات علمی پیشرفته‌ای برای آن زمان مجهز شده بود. الکترودهایی (Electrodes) به سر او متصل شده بود که فعالیت‌های مغزی او را ثبت می‌کردند. این الکترودها به دانشمندان اجازه می‌دادند تا تأثیر شرایط بی‌وزنی و شتاب بالای پرتاب بر سیستم عصبی گربه را بررسی کنند.

علاوه بر فعالیت مغزی، ضربان قلب و تنفس فلیست نیز به دقت اندازه‌گیری می‌شد. این داده‌ها برای درک اینکه چگونه بدن موجودات زنده به شرایط فضایی واکنش نشان می‌دهد، حیاتی بود. در آن زمان، دانشمندان اطلاعات بسیار محدودی درباره تأثیر بی‌وزنی بر سیستم‌های زیستی داشتند و هر داده‌ای می‌توانست کمک‌کننده باشد.

بازگشت و بررسی‌های پس از پرواز

فلیست با موفقیت به زمین بازگشت. کپسول حامل او با چتر نجات (Parachute) فرود آمد و او سالم بازیابی شد. این موفقیت در میان پروازهای حیوانات آن دوران قابل توجه بود، زیرا بسیاری از حیوانات دیگر مانند سگ لایکا در پروازهای فضایی جان باختند.

با این حال، داستان فلیست پایان خوشی نداشت. دو ماه پس از بازگشت، او را euthanized (eutanasia) کردند تا دانشمندان بتوانند مغز او را برای بررسی‌های دقیق‌تر علمی مطالعه کنند. این بخشی از روش‌های تحقیقاتی آن دوران بود که امروزه در بسیاری از کشورها با قوانین اخلاقی سخت‌گیرانه‌تری مواجه است.

پرواز دوم و پایان برنامه گربه‌های فضایی

در ۲۴ اکتبر ۱۹۶۳، فرانسه گربه دوم را به فضا پرتاب کرد. اما این پرواز موفقی نبود. موشک از مسیر منحرف شد و گربه روز بعد در حالی پیدا شد که در اثر شرایط سخت پرواز جان باخته بود. این شکست باعث شد که CERMA برنامه پرواز گربه‌ها را متوقف کند و تحقیقات خود را به سمت استفاده از میمون‌ها تغییر دهد، مشابه رویکرد آمریکا.

اهمیت علمی پرواز فلیست

پرواز فلیست اگرچه در سایه پرتاب‌های بزرگ‌تر انسانی و حیوانی دیگر قرار گرفت، اما داده‌های علمی مهمی فراهم کرد. این داده‌ها نشان دادند که سیستم عصبی مرکزی موجودات پستاندار می‌تواند در شرایط بی‌وزنی عملکرد خود را حفظ کند، هرچند تغییراتی در الگوهای امواج مغزی مشاهده شد.

این یافته‌ها به دانشمندان کمک کرد تا درک بهتری از چالش‌های فیزیولوژیک فضایی پیدا کنند و در نهایت به توسعه سیستم‌های محافظتی برای فضانوردان انسانی کمک نمایند. در واقع، هر پرواز حیوانی در آن دوران پلی بود میان عدم شناخت و درک علمی از تأثیرات محیط فضا بر موجودات زنده.

یادبود و میراث فلیست

برای دهه‌ها، فلیست تقریباً فراموش شده بود. اما در سال ۲۰۱۷، یک کمپین تأمین مالی جمعی (Crowdfunding) برای ساخت مجسمه‌ای به یاد او آغاز شد. این مجسمه برنزی در سال ۲۰۱۹ در دانشگاه بین‌المللی فضایی (International Space University) در استراسبورگ فرانسه رونمایی شد.

فضانوردان اروپایی مانند هلن شارمن (Helen Sharman)، پائولو نسپولی (Paolo Nespoli) و راینهولد اوالد (Reinhold Ewald) در مراسم رونمایی حضور داشتند. علاوه بر مجسمه، تصویر فلیست روی تمبرهای پستی کشورهای چاد و کامور نیز چاپ شده است.

جمع‌بندی

داستان فلیست نمونه‌ای از پیچیدگی‌های تاریخ علم است. از یک سو، پرواز او گامی مهم در درک تأثیرات محیط فضایی بر موجودات زنده بود. از سوی دیگر، پایان زندگی او یادآور چالش‌های اخلاقی در استفاده از حیوانات برای تحقیقات علمی است. امروزه، با پیشرفت روش‌های جایگزین مانند شبیه‌سازی‌های رایانه‌ای و کشت‌های سلولی، نیاز به استفاده از حیوانات در تحقیقات فضایی به شدت کاهش یافته است.

فلیست، گربه‌ای که از خیابان‌های پاریس به ارتفاعاتی فراتر از جو زمین سفر کرد، یادگاری است از دورانی که در آن، انسان‌ها برای فتح ناشناخته‌ها هر هزینه‌ای را می‌پرداختند. داستان او ما را به یاد می‌آورد که پشت هر دستاورد علمی، داستان‌هایی وجود دارد که شاید همیشه روایت نشوند، اما ارزش یادآوری دارند.