جمعیت بومیان آمریکا در آستانه ورود کلمب: پژوهش‌های تازه و برآوردهای کهن

مقدمه: پرسشی که قرن‌ها بی‌پاسخ مانده است

در ۱۲ اکتبر ۱۴۹۲، کریستف کلمب در جزیره‌ای در باهاما که امروز سن سالوادور نام دارد، با مردمان بومی لوکایان روبه‌رو شد. او در دفتر خاطرات خود از «انبوهی از مردان» نوشت که به پیشواز او آمدند. اما در چند دهه پس از آن، جمعیت بومیان قاره آمریکا بر اثر ترکیبی از بیماری‌های واگیر، جنگ و بردگی به شدت کاهش یافت؛ رویدادی که انسان‌شناس اریک ولف آن را «مرگ بزرگ» نامید. پرسشی که از آن زمان تاکنون ذهن پژوهشگران را به خود مشغول کرده این است: پیش از ورود اروپاییان، دقیقاً چند نفر در قاره آمریکا زندگی می‌کردند؟

پاسخ به این پرسش به‌طرز شگفت‌آوری دشوار بوده است. برآوردها بر اساس سرشماری‌های تاریخی، محوطه‌های باستان‌شناسی و ظرفیت زیست‌محیطی زمین در نیم‌کره غربی، از یک میلیون تا ۱۱۲ میلیون نفر متغیر بوده است. پژوهش‌های اخیر در جمعیت‌شناسی بومیان آمریکا نشان می‌دهد که جمعیت این قاره چند سده پیش از ورود اروپاییان به اوج خود رسیده بود و اگر اروپاییان در آن اوج وارد می‌شدند، تاریخ این قاره به کلی متفاوت می‌شد.

برآوردهای نخستین و مناقشه‌های علمی

انسان‌ها دست‌کم ۱۴ هزار سال است که در قاره آمریکا زندگی می‌کنند و از طریق منطقه تنگه برینگ وارد این سرزمین‌ها شده‌اند. شواهد باستان‌شناسی نشان می‌دهد که نخستین آمریکایی‌ها به‌سرعت در سرزمین‌های تازه پراکنده شدند. اما آنچه بین این پراکندگی و ورود کلمب رخ داده، ناشناخته بزرگ است.

یکی از نخستین پژوهشگران مدرن که کوشید جمعیت بومیان پیش از کلمب را کمّی کند، انسان‌شناس هنری دوبینز بود. او در کتابی در سال ۱۹۸۳ با استفاده از برآورد ظرفیت حمایتی هر نوع چشم‌انداز و سوابق تاریخی بیماری‌های واگیر سده شانزدهم، جمعیت بومیان را حدود ۱۱۲ میلیون نفر برآورد کرد؛ بیش از صد برابر برخی برآوردهای پیشین. به گفته جورج میلنر، انسان‌شناس دانشگاه پنسیلوانیا، دوبینز «در واقع چشم‌انداز را تا حداکثر ظرفیت خود پر کرد» و فرض گرفت که بیماری‌های واگیر به‌طور جهانی منتشر شده‌اند. اما موج پژوهش‌های باستان‌شناسی در دهه‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ نشان داد که قاره آمریکا به‌طور یکنواخت مسکونی نشده بود و برآوردهای دوبینز بسیار بالا بود.

روش‌های تازه: از سفال تا رادیوکربن

پس از آن، پژوهشگران بر ایجاد برآوردهای منطقه‌ای متمرکز شدند. آنان از روش‌هایی مانند تراکم نسبی قطعات سفال در یک محوطه، شمار ابزارهای سنگی و تراشه‌ها، تعداد و اندازه خانه‌ها و روند مرگ‌ومیر از اسکلت‌های انسانی استفاده کردند. در مطالعه‌ای در سال ۲۰۱۹، جغرافی‌دانان ۱۲۹ برآورد جمعیتی از ۸۲ پژوهش منتشرشده را گرد آوردند تا توزیع جمعیت بومیان را در سال ۱۴۹۲ در کل نیم‌کره مدل‌سازی کنند. آنان نیم‌کره را به هفت منطقه تقسیم کردند و به برآورد ترکیبی حدود ۶۰٫۵ میلیون نفر رسیدند. برآورد آنان برای آمریکای شمالی (کانادا و ایالات متحده امروزی) حدود سه تا شش میلیون نفر بود؛ کمتر از یک‌سوم برآورد ۱۸ میلیونی دوبینز.

رابرت کلی، باستان‌شناس دانشگاه وایومینگ، معتقد است برای برآورد جمعیت‌های مشخص باید از سنجه‌هایی استفاده کرد که در همه مناطق کارآمد باشند. به گفته او، «مردم همه‌جا چیزهایی تولید می‌کنند که می‌توان آن‌ها را با کربن‌سنجی تاریخ‌گذاری کرد، زیرا همه برای گرما و پخت‌وپز آتش روشن می‌کردند.» زغال چوب از اجاق‌ها یکی از اصلی‌ترین مواد ساخته‌دست انسان است که باستان‌شناسان برای تاریخ‌گذاری رادیوکربنی یک محوطه به کار می‌برند.

اوج جمعیت در سال ۱۱۵۰ میلادی

در آمریکای شمالی، بسیاری از تاریخ‌های کربن-۱۴ از زغال چوب، استخوان جانوران و بقایای گیاهی در پایگاه داده رادیوکربن باستان‌شناسی کانادا (CARD) ثبت شده است. در مطالعه‌ای در سال ۲۰۰۹، متیو پروس، جغرافی‌دان دانشگاه بیشاپ در کبک، و همکارانش با ترکیب ریاضی بازه‌های تاریخ رادیوکربن در CARD منحنی واحدی ساختند که نشان می‌داد تاریخ‌های کربن-۱۴ در طول زمان چقدر رایج بوده‌اند. در آن زمان CARD حدود ۲۵ هزار رکورد داشت.

از آنجا که دوره‌های پرجمعیت‌تر احتمالاً مواد بیشتری برای تاریخ‌گذاری کربنی تولید می‌کردند، شکل منحنی تاریخ رادیوکربن به تیم کمک کرد تا زمان افزایش و کاهش جمعیت آمریکای شمالی را دریابند. آنان دریافتند جمعیت آمریکای شمالی حدود ۵۰ پیش از میلاد به‌سرعت افزایش یافت و حدود ۱۱۵۰ میلادی به اوج رسید. از آن زمان تا تماس با اروپاییان، جمعیت بومیان احتمالاً رو به کاهش بود، شاید به دلیل افزایش مرگ‌ومیر ناشی از بیماری‌هایی مانند سل در نتیجه تجمع در سکونتگاه‌های متراکم‌تر.

در مطالعه‌ای در سال ۲۰۲۵، کلی و همکارانش منحنی تاریخ رادیوکربن تازه‌ای ساختند که اوج جمعیت بومیان آمریکا را حدود ۱۱۵۰ میلادی نشان می‌داد. در آن زمان مجموعه داده CARD به بیش از ۱۰۰ هزار تاریخ رسیده بود و برآورد را استوارتر می‌کرد. پروس می‌گوید: «تاریخ ۱۱۵۰ یافته جالبی بود که ما را هم غافلگیر کرد. من فرض می‌کردم عدد بیشتر شبیه ۱۵۰۰ و پس از ورود اروپاییان باشد.»

پیامدها: تاریخی که می‌توانست متفاوت باشد

پژوهشگران در مطالعه ۲۰۲۵ نوشتند: «هرچند جمعیت بومیان بر اثر تماس با اروپاییان ویران شد، اما جمعیت آنان به‌سادگی تا سال ۱۵۰۰ افزایش نیافت و سپس کاهش پیدا کند.» در واقع آنان شواهدی از بازیابی جزئی جمعیت درست پیش از ۱۵۰۰ یافتند. اما این جمعیت چقدر بود؟ با ترکیب منحنی تاریخ رادیوکربن با یک جمعیت آغازین و در نظر گرفتن نرخ رشد سالانه متوسط، پژوهشگران می‌توانند شمار افراد ساکن آمریکای شمالی در حدود ۱۴۹۲ را برآورد کنند. پروس و همکارانش فرض گرفتند که چند خانواده گسترده (حدود هزار نفر) حدود ۱۵ هزار سال پیش به‌عنوان جمعیت بنیان‌گذار وارد آمریکای شمالی شدند. با این داده‌ها، آنان برآورد کردند که حداکثر جمعیت آمریکای شمالی حدود ۲٫۵ میلیون نفر در سال ۱۱۵۰ بوده است.

این یافته‌ها پیامدهای مهمی برای درک تاریخ قاره آمریکا دارند. اگر اروپاییان در زمان اوج جمعیت بومیان، یعنی حدود سال ۱۱۵۰ یا حتی در سال ۱۰۰۰ میلادی، تلاش می‌کردند در این قاره سکونت کنند، با جمعیتی بسیار بزرگ‌تر روبه‌رو می‌شدند. به گفته رابرت کلی، «اگر اروپاییان در سال ۱۰۰۰ میلادی تلاش می‌کردند در این قاره سکونت کنند، با جمعیتی بسیار بسیار بزرگ‌تر از بومیان روبه‌رو می‌شدند.» این موضوع نشان می‌دهد که تاریخ استعمار اروپایی نه تنها به قدرت فناوری و بیماری، بلکه به زمان‌بندی دقیق ورود آنان نیز وابسته بوده است.

جمع‌بندی

پژوهش‌های تازه با ترکیب داده‌های باستان‌شناسی، جمعیت‌شناسی و رادیوکربن، تصویری دقیق‌تر از جمعیت بومیان آمریکا پیش از ورود کلمب ارائه می‌دهند. برآوردها هنوز با عدم قطعیت همراه است، اما اجماع کلی بر این است که جمعیت بومیان در سده‌های پیش از ۱۴۹۲ به اوج خود رسیده بود و سپس به دلایل مختلف، از جمله بیماری و تراکم سکونتگاهی، روند کاهشی را آغاز کرده بود. این یافته‌ها نه تنها درک ما را از تاریخ جمعیتی قاره آمریکا عمیق‌تر می‌کند، بلکه نشان می‌دهد که تاریخ می‌توانست به گونه‌ای کاملاً متفاوت رقم بخورد.