ناسا فرایند گزینش مأموریت‌های علمی خود را بازطراحی می‌کند

نگاهی کلی به یک دگرگونی ساختاری

هر کاوشگر یا تلسکوپی که به فضا می‌رود، پیش از آن‌که سوار موشک شود، سال‌ها در اتاق‌های کنفرانس و میان برگه‌های بودجه سرگردان است. ناسا اکنون اعلام کرده است که قصد دارد همین مرحله پنهان اما سرنوشت‌ساز را بازطراحی کند. طرح تازه که «مدل رقابت ۲.۰» (Competition Model 2.0) نام گرفته، در نامه‌ای سرگشاده از سوی نیکی فاکس، مدیر معاونت علوم ناسا، به جامعه علمی این سازمان معرفی شد و بر پایه آن، شیوه داوری، گزینش و بلوغ‌بخشی به مأموریت‌های علمی تغییر می‌کند.

پیام اصلی این طرح ساده است: ایده علمی خوب نباید در همان گام نخست زیر بار محاسبات مالی و طراحی‌های مهندسی مفصل خفه شود. ناسا می‌خواهد در مرحله اول داوری، به جای انبوهی از جداول هزینه و نمودارهای مهندسی، به «شایستگی علمی» نگاه کند.

مشکل فرایند کنونی چه بود

ناسا بیشتر مأموریت‌های علمی خود را از راه «اعلان فرصت» (Announcements of Opportunity یا AO) انتخاب می‌کند؛ سازوکاری رقابتی که در آن دانشگاه‌ها، پژوهشگاه‌ها، مراکز ناسا و شرکت‌های خصوصی پیشنهاد خود را ارائه می‌دهند. در الگوی دومرحله‌ای کنونی، تیم‌ها باید در همان پیشنهاد نخست، جزئیات کامل مهندسی و برآوردهای مالی دقیق را نیز بگنجانند.

این الزام دو پیامد دارد. نخست آن‌که فرایند داوری می‌تواند نزدیک به سه سال طول بکشد. دوم آن‌که تیم‌های پژوهشی ناچارند پیش از آن‌که حتی بدانند برگزیده می‌شوند یا نه، سرمایه انسانی و مالی سنگینی صرف کنند. بسیاری از این تیم‌ها در نهایت هرگز انتخاب نمی‌شوند و همه آن کوشش هدر می‌رود. به بیان فاکس، بار ارائه ایده‌های بزرگ «برای مدت طولانی بیش از اندازه سنگین» بوده است.

مدل رقابت ۲.۰ چگونه کار می‌کند

منطق طرح تازه، جابه‌جایی زمانِ تلاش است. در مرحله نخست، تیم‌ها تنها باید اهداف علمی مأموریت و یک نقشه راه مقدماتی برای رسیدن به آن اهداف را ارائه کنند. بخش عمده برنامه‌ریزی مهندسی و مالی به مراحل بعدی موکول می‌شود؛ یعنی زمانی که مأموریت از صافی علمی گذشته و دانسته شده است که ارزش سرمایه‌گذاری مفصل را دارد.

این تغییر شبیه به فرایند ساخت یک ساختمان است. پیش از آن‌که از معمار بخواهیم نقشه کامل تأسیسات برقی و لوله‌کشی و برآورد دقیق هزینه مصالح را بدهد، نخست می‌پرسیم ساختمان برای چه کاری لازم است و آیا اصلاً باید ساخته شود. اگر پاسخ مثبت بود، آنگاه نوبت جزئیات فنی می‌رسد.

طبقه‌بندی مأموریت‌ها و اثر تغییرات بر هر گروه

ناسا مأموریت‌های علمی خود را بر پایه اندازه، هزینه و اهداف به طبقه‌هایی تقسیم می‌کند و روند گزینش در هر طبقه متفاوت است؛ از مأموریت‌های کوچک «اکسپلورر» (Explorer) تا «پرچمداران» (Flagship) گران‌قیمتی مانند تلسکوپ فضایی جیمز وب.

بر پایه طرح تازه، برنامه‌هایی مانند مأموریت‌های سیاره‌ای «دیسکاوری» (Discovery)، فضاپیماهای بزرگ‌تر «نیو فرانتیرز» (New Frontiers) و برنامه «آسترو-پروب» (Astro-Probes) که بر اخترشناسی میان‌مقیاس تمرکز دارد، همچنان الگوی دومرحله‌ای را نگه می‌دارند، اما حجم مواد لازم برای پیشنهاد نخست تقریباً به نصف کاهش می‌یابد. نتیجه عملی این تغییر، کوتاه‌شدن زمان از حدود ۳۵ ماه به نزدیک ۱۹.۵ ماه است؛ آن هم در شرایطی که به گفته فاکس، مأموریت در لحظه انتخاب «بالغ‌تر و استوارتر» خواهد بود.

مأموریت‌های پرچمدار همچنان روند کنونی خود را دنبال می‌کنند؛ روندی که به تازگی بر پایه درس‌های گرفته‌شده از بررسی بهترین شیوه‌های توسعه تلسکوپ جیمز وب بازنگری شده است. تجربه وب نشان داد که مدیریت هزینه و زمان در پروژه‌های بسیار بزرگ تا چه اندازه دشوار و حساس است.

مأموریت‌های کوچک: یک‌مرحله‌ای شدن کامل

دگرگونی در برنامه‌های کوچک و کم‌هزینه بنیادی‌تر است. برنامه‌هایی مانند «اکسپلورر کوچک» (SMEX) و «ونچر زمین» (Earth Venture) که به اخترشناسی، فیزیک خورشیدی و مطالعات هدفمند زمین و اقلیم می‌پردازند، به فرایند گزینش تک‌مرحله‌ای منتقل می‌شوند؛ یعنی دور دوم رقابت به‌کلی حذف می‌شود. «مأموریت‌های فرصت» (Missions of Opportunity) که به پژوهشگران امکان می‌دهد بررسی علمی خود را بر سکوی مأموریتی دیگر سوار کنند، و نیز محموله‌های میزبان‌شده و پرتاب‌های اشتراکی، زیر همین چتر قرار می‌گیرند. برآورد ناسا آن است که زمان نهایی گزینش در این گروه از حدود ۳۲ ماه به ۱۹ ماه کاهش یابد.

منطق پشت این تغییر روشن است: مأموریت‌های کوچک می‌توانند از بلوغ «اقتصاد فضایی تجاری» بهره ببرند. امروز پرتاب ماهواره‌های کوچک و سکوهای استاندارد تجاری، هزینه و زمان دسترسی به فضا را به‌شدت پایین آورده‌اند؛ بنابراین نگه‌داشتن یک فرایند اداری سه‌ساله برای چنین مأموریت‌هایی، بیشتر مانع است تا تضمین کیفیت. فاکس این هدف را چنین خلاصه می‌کند: مأموریت‌های بیشتر، با فاصله زمانی کمتر، علمی چشمگیرتر و هزینه پایین‌تر.

تغییر جایگاه گودارد و آزمایشگاه پیشرانش جت

یکی دیگر از محورهای طرح، بازتعریف نقش دو مرکز بزرگ ناساست: مرکز پرواز فضایی گودارد و آزمایشگاه پیشرانش جت. ناسا امیدوار است با درگیر کردن مستقیم‌تر این مراکز در مرحله بلوغ‌بخشی به مأموریت‌ها، رقابت میان خود مراکز کاهش یابد و در همان حال تخصص نیروی انسانی سازمان حفظ شود. همچنین به تیم‌های پژوهشی به سرپرستی «پژوهشگر اصلی» (Principal Investigator) امکان داده می‌شود که در مرحله نخست گزینش، درخواست پشتیبانی فنی از گودارد یا JPL کنند. ناسا همچنین قصد دارد سابقه و کارنامه پیشنهاددهندگان را در پروژه‌هایی با اندازه، هزینه و پیچیدگی مشابه ارزیابی کند.

نظارت سخت‌گیرانه و پیامدهای واقعی

سرعت بیشتر بدون کنترل، به بی‌نظمی می‌انجامد و ناسا این را می‌داند. از این رو، در کنار تسهیل رقابت، بر «کنترل دقیق هزینه و زمان‌بندی» در همه طبقه‌های مأموریتی تأکید کرده است. فاکس هشدار می‌دهد که عبور از آستانه‌های کنترلی «پیامدهای واقعی» خواهد داشت؛ پیامدهایی که در بدترین حالت می‌تواند به لغو مأموریت بینجامد. این بند یادآور درس‌های تلخ پروژه‌هایی است که با انحراف بودجه، سال‌ها به تأخیر افتادند.

چرا این تغییرات اهمیت دارد

اهمیت این طرح را باید در مقیاس کلان دید. مأموریت‌های علمی، موتور تولید دانش بشری درباره کیهان، سیارات، خورشید و اقلیم زمین هستند. هر سال تأخیر در گزینش، به معنای از دست رفتن فرصت مشاهده پدیده‌های گذرا و عقب افتادن نسل بعدی ابزارهای علمی است. اگر زمان داوری به‌طور میانگین یک سال کوتاه شود، در بازه‌ای ده‌ساله می‌توان انتظار چند مأموریت افزون‌تر داشت؛ و همین مأموریت‌های افزون‌تر هستند که داده‌های تازه و پرسش‌های تازه تولید می‌کنند.

نکته دوم، گسترش دایره رقابت است. گشودن برنامه‌هایی مانند اکسپلورر میان‌مقیاس (MIDEX) و اکسپلورر زمین به روی دانشگاه‌ها و سازمان‌های تجاری، به معنای ورود ایده‌هایی است که پیش‌تر در حاشیه می‌ماندند. تاریخ علم نشان داده است که نوآوری‌های بزرگ اغلب از جاهایی می‌آیند که انتظارشان را نداریم.

محدودیت‌ها و پرسش‌های بی‌پاسخ

با این حال، منتقدان می‌توانند به نکاتی اشاره کنند. کاهش حجم مواد مهندسی در پیشنهاد نخست، ممکن است ارزیابی امکان‌پذیری فنی را دشوارتر کند و خطر آن را افزایش دهد که ایده‌ای در ظاهر درخشان، در مرحله اجرا با موانع حل‌نشدنی روبه‌رو شود. همچنین تک‌مرحله‌ای شدن گزینش مأموریت‌های کوچک، فضای بازنگری و بهبود پیشنهاد را از میان برمی‌دارد. سرانجام، تأکید بر کارنامه پیشین پیشنهاددهندگان می‌تواند به زیان تیم‌های جوان و تازه‌وارد تمام شود؛ همان تیم‌هایی که ناسا امیدوار است با این اصلاحات جذب کند.

جمع‌بندی

«مدل رقابت ۲.۰» بیش از یک اصلاح اداری است؛ تلاشی است برای هم‌سو کردن ساختار تصمیم‌گیری ناسا با واقعیت‌های تازه صنعت فضایی، جایی که پرتاب ارزان‌تر شده و سکوهای تجاری آماده‌اند. اگر این طرح به هدف خود برسد، فاصله میان یک ایده علمی روی کاغذ و یک ابزار علمی در مدار کوتاه‌تر خواهد شد. اما موفقیت واقعی آن نه در کاهش ماه‌های داوری، بلکه در کیفیت داده‌هایی سنجیده می‌شود که در نهایت به زمین مخابره می‌شود.