مرگ‌ومیر بی‌سابقه گوساله‌های نهنگ در پاتاگونیا

مرگ‌ومیر غیرعادی گوساله‌های نهنگ جنوبی در سواحل شبه‌جزیره والدس در پاتاگونیا، آرژانتین، رویدادی کم‌سابقه در حال رخ دادن است. از ژوئن ۲۰۲۶، بیش از ۳۰۰ گوساله نهنگ جنوبی (Southern right whale) با نام علمی *Eubalaena australis* مرده‌اند. این رقم از رکورد قبلی مرگ‌ومیر سالانه این گونه که در سال ۲۰۱۲ با ۱۱۳ گوساله ثبت شده بود، بسیار بیشتر است. اهمیت این رخداد فقط در تعداد لاشه‌ها نیست. گوساله‌ها بخش بسیار حساسی از جمعیت نهنگ‌ها هستند و مرگ گسترده آنها می‌تواند بر آینده جمعیت اثر بگذارد. در یک سال معمولی، حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد گوساله‌های یک گروه ممکن است به دلایل مختلف، از جمله بیماری‌های عفونی، تلف شوند؛ اما میزان مرگ‌ومیر مشاهده‌شده در سال ۲۰۲۶ بسیار فراتر از این محدوده معمول است. در یک بررسی انجام‌شده در سپتامبر، پژوهشگران ۱۳۷۵ نهنگ جنوبی را در منطقه شمارش کردند که ۴۰۹ مورد از آنها گوساله بودند. رقم نهایی مرگ‌ومیر پس از پایان فصل زادآوری و تکمیل بررسی‌ها اعلام خواهد شد. ## یک باکتری شناخته‌شده، اما با پرسش‌های تازه آزمایش‌های اولیه نمونه‌های گوساله‌های تلف‌شده، وجود باکتری بیماری‌زای *Erysipelothrix rhusiopathiae* را نشان داده است. این باکتری عامل بیماری اریزیپلاس (Erysipelas) در بسیاری از جانوران است و می‌تواند در محیط‌های دریایی نیز یافت شود. اریزیپلاس در شکل شدید، تنها یک عفونت سطحی پوست نیست. اگر باکتری بتواند از سد پوستی عبور کند، ممکن است وارد جریان خون شود و عفونتی سیستمیک ایجاد کند. در این حالت، عوامل بیماری‌زا در بدن گسترش می‌یابند و می‌توانند به اندام‌های حیاتی آسیب برسانند. در برخی جانوران، عفونت با ایجاد ضایعات پوستی مشخص همراه است که به دلیل تغییرات عروقی، می‌توانند شکلی لوزی یا مستطیلی داشته باشند. نکته مهم این است که پیدا شدن *E. rhusiopathiae* در بدن یک جانور الزاماً به معنای آن نیست که باکتری علت مرگ بوده است. یک باکتری می‌تواند در محیط یا حتی روی بدن جانور حضور داشته باشد، بدون آنکه بیماری ایجاد کند. بنابراین دانشمندان باید مشخص کنند که آیا این باکتری واقعاً عامل اصلی مرگ گوساله‌ها بوده یا تنها یکی از عوامل همراه با بیماری است. این مسئله برای پژوهشگران اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا *E. rhusiopathiae* از سال ۲۰۱۳ نیز در گوساله‌های نهنگ جنوبی شناسایی شده بود. پرسش اصلی این است: اگر باکتری از قبل در اکوسیستم حضور داشته، چرا در سال ۲۰۲۶ به مرگ‌ومیری با این ابعاد منجر شده است؟ ## چرا گوساله‌ها آسیب‌پذیرترند؟ گوساله‌های نهنگ از چند جهت نسبت به نهنگ‌های بالغ آسیب‌پذیرتر هستند. نخست، دستگاه ایمنی آنها هنوز در حال تکامل است. سیستم ایمنی را می‌توان مانند شبکه‌ای از نگهبانان زیستی تصور کرد که باید عوامل بیماری‌زا را شناسایی و مهار کنند. در جانور جوان، این سامانه هنوز تجربه و ظرفیت دفاعی کامل جانور بالغ را ندارد. عامل دیگر، رفتار گوساله‌ها در نزدیکی سطح آب است. این موضوع آنها را بیشتر در معرض حمله مرغ‌های دریایی قرار می‌دهد. در شبه‌جزیره والدس، مرغ دریایی کلپ (Kelp gull) با نام علمی *Larus dominicanus* از دهه ۱۹۷۰ به نوک‌زدن و آسیب‌رساندن به نهنگ‌های جنوبی شناخته شده است. بر اساس فرضیه کنونی، مرغ دریایی ممکن است نقش ناقل (Vector) را داشته باشد. نوک‌زدن پرنده می‌تواند زخم کوچکی روی پوست گوساله ایجاد کند. اگر باکتری روی پوست نهنگ یا منقار پرنده وجود داشته باشد، چنین زخمی می‌تواند راه ورود آن به بافت‌های بدن و سپس جریان خون را فراهم کند. این وضعیت شبیه ایجاد یک شکاف کوچک در دیوار یک قلعه است: خود شکاف ممکن است کوچک باشد، اما اگر موجودات مهاجم از آن عبور کنند، پیامد آن می‌تواند بسیار بزرگ‌تر از اندازه زخم اولیه باشد. با این حال، حمله مرغ‌های دریایی پدیده‌ای جدید نیست و دهه‌هاست در این منطقه رخ می‌دهد. بنابراین این رفتار به‌تنهایی نمی‌تواند توضیح کاملی برای مرگ‌ومیر استثنایی سال ۲۰۲۶ باشد. ## نقش اکوسیستم در انتقال بیماری برای یافتن علت واقعی، بررسی لاشه نهنگ‌ها کافی نیست. پژوهشگران باید کل شبکه زیستی منطقه را مطالعه کنند؛ از مرغ‌های دریایی و ماهی‌ها گرفته تا سخت‌پوستان و سایر جانورانی که ممکن است باکتری در آنها وجود داشته باشد. *E. rhusiopathiae* یک باکتری همه‌جا حاضر و فرصت‌طلب (Opportunistic) است. این عامل بیماری‌زا تنها به نهنگ‌ها محدود نیست و در طیف گسترده‌ای از جانوران، از جمله ماهی‌ها، سخت‌پوستان و پرندگان، مشاهده می‌شود. خوک‌ها نیز یکی از مخازن طبیعی شناخته‌شده آن هستند. به همین دلیل، دانشمندان می‌خواهند نمونه‌هایی از مرغ‌های دریایی بگیرند و بررسی کنند که آیا آنها حامل این باکتری هستند یا خیر. همچنین باید مشخص شود باکتری در کدام بخش‌های محیط دریایی حضور دارد و چگونه میان گونه‌های مختلف جابه‌جا می‌شود. این دیدگاه، بیماری را از یک مسئله مربوط به یک جانور منفرد به مسئله‌ای مربوط به سلامت اکوسیستم تبدیل می‌کند. در یک شبکه غذایی، تغییر در یک جمعیت می‌تواند بر مسیر انتقال عوامل بیماری‌زا نیز اثر بگذارد. ## چه چیزی در سال ۲۰۲۶ تغییر کرده است؟ این مهم‌ترین پرسش علمی ماجراست. وجود باکتری به‌تنهایی کافی نیست؛ زیرا این باکتری پیش از این نیز در منطقه وجود داشته است. برای ایجاد یک همه‌گیری یا مرگ‌ومیر گسترده، معمولاً باید تعادلی میان سه عنصر مهم تغییر کند: عامل بیماری‌زا، میزبان و محیط. نخستین احتمال، تغییرات محیطی است. دمای آب، شوری، اسیدیته یا pH آب و میزان بارندگی می‌توانند شرایط زیست‌محیطی را تغییر دهند. چنین تغییراتی ممکن است بر بقای باکتری، میزان تماس جانوران با آن یا توانایی سیستم ایمنی میزبان برای مقابله با عفونت اثر بگذارند. عامل دوم، وضعیت تغذیه‌ای نهنگ‌های مادر است. نهنگ ماده برای تولید شیر و پرورش گوساله به ذخایر انرژی قابل توجهی نیاز دارد. اگر دسترسی به طعمه کاهش یافته باشد، وضعیت بدنی مادران ممکن است ضعیف‌تر شود و این موضوع به‌طور غیرمستقیم بر رشد و مقاومت گوساله‌ها اثر بگذارد. عامل سوم می‌تواند خود باکتری باشد. ممکن است سویه‌ای با بیماری‌زایی بیشتر افزایش یافته باشد یا نوع سرولوژیک (Serotype) متفاوتی در جمعیت نهنگ‌ها گسترش پیدا کرده باشد. برای بررسی این احتمال، صرفاً شناسایی باکتری کافی نیست و باید ویژگی‌های ژنتیکی و زیستی نمونه‌های جداشده با نمونه‌های سال‌های گذشته مقایسه شود. پدیده ال‌نینو (El Niño) نیز به‌عنوان یکی از عوامل احتمالی مطرح شده است. ال‌نینو می‌تواند دمای آب و شرایط اقیانوسی را تغییر دهد و در نتیجه بر پراکنش و فراوانی منابع غذایی اثر بگذارد. با این حال، در حال حاضر شواهد کافی برای نسبت دادن مستقیم مرگ گوساله‌ها به ال‌نینو وجود ندارد. ## چرا این رخداد برای انسان نیز مهم است؟ مطالعه این رویداد تنها برای حفاظت از یک گونه ارزشمند اهمیت ندارد. *E. rhusiopathiae* می‌تواند انسان را نیز آلوده کند، هرچند بیماری انسانی ناشی از این باکتری با بیماری پوستی موسوم به اریزیپلاس که معمولاً توسط استرپتوکوک‌های گروه A ایجاد می‌شود، تفاوت دارد. بنابراین بررسی مسیر انتقال باکتری میان گونه‌های مختلف می‌تواند برای شناخت خطرات بالقوه سلامت انسان و حیوان نیز مفید باشد. چنین پژوهش‌هایی بخشی از مفهوم «سلامت واحد» (One Health) هستند؛ رویکردی که سلامت انسان، جانوران و محیط زیست را به‌عنوان اجزای مرتبط یک سامانه در نظر می‌گیرد. ## آینده جمعیت نهنگ‌های جنوبی هنوز نمی‌توان با اطمینان گفت مرگ‌ومیر سال ۲۰۲۶ چه اثری بر جمعیت نهنگ‌های جنوبی خواهد داشت. برای پاسخ به این پرسش باید تعداد نهایی تلفات، تعداد گوساله‌های متولدشده، نرخ بقای سال‌های آینده و وضعیت تولیدمثل ماده‌های بالغ بررسی شود. با این حال، این رویداد یک هشدار علمی مهم است. یک عامل بیماری‌زا ممکن است سال‌ها بدون ایجاد یک بحران گسترده در اکوسیستم حضور داشته باشد و سپس در نتیجه تغییر شرایط محیطی، وضعیت میزبان یا ویژگی‌های خود عامل بیماری‌زا، به تهدیدی جدی تبدیل شود. پژوهشگران اکنون باید چند قطعه از این پازل را هم‌زمان کنار هم قرار دهند: بررسی دقیق لاشه‌ها، شناسایی سویه‌های باکتری، نمونه‌برداری از مرغ‌های دریایی و سایر جانوران، پایش شرایط آب و منابع غذایی و مقایسه داده‌های سال ۲۰۲۶ با سال‌های گذشته. تنها با چنین رویکردی می‌توان مشخص کرد که چرا یک باکتری قدیمی، در یک سال خاص، به بحرانی با ابعاد بی‌سابقه تبدیل شده است.