چگونه بینایی شبانه خود را هنگام استفاده از برنامه‌های آسمان‌نگری حفظ کنیم

مقدمه

آسمان شب همواره یکی از شگفت‌انگیزترین صحنه‌های طبیعت برای انسان بوده است. کهکشان‌ها، سحابی‌ها و ستارگان کم‌نور تنها با چشم غیرمسلح و در شرایطی که چشم به تاریکی عادت کرده باشد قابل مشاهده‌اند. اما در دنیای امروز، گوشی‌های هوشمند به ابزاری ضروری برای جهت‌یابی در آسمان تبدیل شده‌اند. برنامه‌های آسمان‌نگری با واقعیت افزوده می‌توانند ستارگان را شناسایی کنند و مسیر رصد را نشان دهند. با این حال، نور سفید و درخشان صفحهٔ گوشی، سازوکار ظریف بینایی شبانهٔ انسان را مختل می‌کند. در این مقاله بررسی می‌کنیم که چرا نور سفید برای رصد آسمان مضر است و چگونه می‌توان با فیلترهای قرمز، بینایی شبانه را حفظ کرد.

فیزیولوژی بینایی شبانه

برای درک اهمیت این موضوع، باید ابتدا با سازوکار بینایی در تاریکی آشنا شویم. شبکیهٔ چشم انسان دارای دو نوع سلول گیرندهٔ نور است: سلول‌های مخروطی و سلول‌های میله‌ای. سلول‌های مخروطی مسئول دید رنگی و دید در نور روشن هستند، در حالی که سلول‌های میله‌ای برای دید در نور کم تخصص یافته‌اند. سلول‌های میله‌ای نمی‌توانند رنگ را تشخیص دهند، اما به شدت به نور حساس‌اند.

هنگامی که در تاریکی قرار می‌گیریم، سلول‌های میله‌ای ماده‌ای شیمیایی به نام رودوپسین (Rhodopsin) تولید می‌کنند. رودوپسین یک رنگدانهٔ حساس به نور است که از پروتئینی به نام اوپسین و مولکولی به نام رتینال ساخته شده است. این ماده نور را جذب می‌کند و سیگنال عصبی ایجاد می‌کند که به مغز ارسال می‌شود. فرایند انباشت رودوپسین در چشم حدود ۲۰ تا ۳۰ دقیقه طول می‌کشد و به همین دلیل است که پس از ورود به محیط تاریک، ابتدا تقریباً هیچ‌چیز نمی‌بینیم و به تدریج جزئیات نمایان می‌شوند.

چرا نور سفید بینایی شبانه را از بین می‌برد

وقتی نور سفید و پرانرژی به چشم می‌رسد، مولکول‌های رودوپسین تجزیه می‌شوند. این فرایند که «سفیدشدن» یا رنگ‌بری نوری نامیده می‌شود، باعث می‌شود حساسیت چشم به نور به شدت کاهش یابد. به بیان دیگر، هر نگاه کوتاه به صفحهٔ روشن گوشی، ذخیرهٔ رودوپسین را که طی دقایق طولانی ساخته شده بود از بین می‌برد و چشم دوباره باید ۲۰ تا ۳۰ دقیقه در تاریکی بماند تا حساسیت خود را بازیابد.

نکتهٔ مهم این است که نور آبی و سفید بیشترین تأثیر را در تجزیهٔ رودوپسین دارند. نور قرمز با طول موج بلندتر، انرژی کمتری دارد و تأثیر مخرب آن بر رودوپسین بسیار کمتر است. به همین دلیل، ستاره‌شناسان از دیرباز از چراغ‌قوه‌های قرمز برای مطالعهٔ نقشه‌های آسمان در شب استفاده می‌کردند.

فیلتر قرمز در برنامه‌های آسمان‌نگری

خوشبختانه بسیاری از برنامه‌های محبوب آسمان‌نگری امکان فعال‌سازی حالت شب یا فیلتر قرمز را فراهم می‌کنند. در برنامهٔ SkyView می‌توان با ضربه زدن روی صفحه، سپس انتخاب خطوط افقی، وارد بخش تنظیمات شد و از مسیر Display گزینهٔ Night Mode و سپس Red را فعال کرد. در Star Walk 2 نیز با ورود به تنظیمات و فعال‌سازی Night Mode همین نتیجه حاصل می‌شود. برنامهٔ Sky Tonight هم گزینهٔ مشابهی در بخش Tools دارد.

این حالت‌ها نور سفید برنامه را به نور قرمز تبدیل می‌کنند و تأثیر آن بر بینایی شبانه را به حداقل می‌رسانند. اما یک هشدار مهم وجود دارد: این فیلتر فقط درون برنامه اعمال می‌شود. به محض بازگشت به منوی اصلی گوشی، صفحه دوباره با تمام رنگ‌ها و روشنایی نمایش داده می‌شود. همچنین چون صفحهٔ قرمز به‌طور طبیعی تاریک‌تر به نظر می‌رسد، ممکن است کاربر روشنایی گوشی را افزایش داده باشد و این تغییر ناگهانی، ضربهٔ شدیدی به چشم وارد کند.

تنظیمات گوشی‌های اندروید

برای کاهش نور کل صفحه در گوشی‌های اندروید، چند راهکار وجود دارد. ساده‌ترین روش، کم کردن روشنایی صفحه از طریق نوار اعلان‌ها است. کشیدن انگشت از بالای صفحه و جابه‌جایی لغزندهٔ روشنایی به سمت چپ، نور صفحه را کاهش می‌دهد. توصیه می‌شود گزینهٔ روشنایی تطبیقی (Adaptive Brightness) نیز غیرفعال شود تا گوشی به‌طور خودکار روشنایی را افزایش ندهد.

بسیاری از گوشی‌های اندروید، به‌ویژه مدل‌های جدید سامسونگ و گوگل پیکسل، گزینهٔ فیلتر قرمز (Red Filter) دارند. این گزینه معمولاً در بخش Accessibility، سپس Vision Enhancements و سپس Color Filter یافت می‌شود. کاربر می‌تواند رنگ دلخواه را انتخاب کند و شفافیت آن را تنظیم نماید. همچنین گزینهٔ Extra Dim در منوی Accessibility می‌تواند روشنایی را بیش از حد معمول کاهش دهد، البته باید مراقب بود که صفحه آن‌قدر تاریک نشود که خواندن آن غیرممکن گردد.

تنظیمات گوشی‌های آیفون

آیفون‌های اپل نیز امکانات مشابهی دارند. برای کم کردن روشنایی، کافی است از بالای صفحه به پایین بکشید و لغزندهٔ روشنایی را که با نماد خورشید نشان داده شده است، به سمت پایین حرکت دهید. فراتر از آن، آیفون‌های جدید امکان اعمال فیلتر رنگی را از طریق تنظیمات دسترس‌پذیری فراهم می‌کنند. برای این کار باید وارد Settings شد، سپس Accessibility را انتخاب کرد و از بخش Display & Text Size گزینهٔ Color Filters را برگزید. پس از فعال‌سازی، با انتخاب Color Tint و حرکت لغزنده‌های Hue و Intensity به سمت راست، می‌توان صفحه را به رنگ قرمز درآورد.

چرا نور قرمز بهتر است

پرسش مهمی که ممکن است مطرح شود این است که چرا نور قرمز برای حفظ بینایی شبانه مناسب‌تر است. پاسخ در فیزیک نور و زیست‌شناسی چشم نهفته است. رودوپسین بیشترین حساسیت را به نور آبی-سبز با طول موج حدود ۵۰۰ نانومتر دارد. نور قرمز با طول موج حدود ۶۵۰ نانومتر، انرژی کمتری دارد و مولکول‌های رودوپسین را کمتر تجزیه می‌کند. به بیان دیگر، نور قرمز برای چشم «ملایم‌تر» است و اجازه می‌دهد سلول‌های میله‌ای همچنان فعال بمانند.

این اصل در بسیاری از کاربردهای عملی دیگر نیز به کار می‌رود. خلبانان در شب از نور قرمز در کابین استفاده می‌کنند، خدمهٔ زیردریایی‌ها در عمق دریا با نور قرمز کار می‌کنند و حتی برخی از ساعت‌های هوشمند حالت نمایش قرمز برای شب دارند.

نتیجه‌گیری

حفظ بینایی شبانه برای رصد آسمان امری ضروری است و خوشبختانه با ابزارهای ساده‌ای که در دسترس همه قرار دارد قابل دستیابی است. با فعال‌سازی فیلتر قرمز در برنامه‌های آسمان‌نگری، کاهش روشنایی صفحه و استفاده از تنظیمات رنگی گوشی، می‌توان از لذت تماشای کهکشان‌ها و سحابی‌ها بدون آسیب به چشم بهره برد. این موضوع نشان‌دهندهٔ پیوند زیبای میان فیزیک نور، زیست‌شناسی چشم و فناوری روزمره است. دفعهٔ بعد که برای رصد آسمان آماده می‌شوید، به یاد داشته باشید که یک صفحهٔ قرمز کم‌نور، بهترین دوست چشم شما در تاریکی است.