افزایش دمای زمین و خطرات بارداری: بررسی اهداف گرمای شدید بر سلامت مادر و جنین

مقدمه: چرا بارداری در برابر گرما آسیب‌پذیرتر است؟

زمین در حال گرم شدن است و این پدیده تنها یک مسئله محیط‌زیستی نیست، بلکه یک بحران سلامت عمومی محسوب می‌شود. افزایش دمای میانگین و فراوانی روزهای بسیار گرم، پیامدهای جدی برای سلامت انسان به همراه دارد. در میان گروه‌های آسیب‌پذیر، زنان باردار جایگاهی ویژه دارند؛ زیرا بدن آن‌ها در دوران بارداری از نظر فیزیولوژیک تغییرات گسترده‌ای را تجربه می‌کند که آن‌ها را در برابر گرمای شدید آسیب‌پذیرتر می‌سازد.

دکتر سوزانا اسپوزیتو (Susanna Esposito)، متخصص اطفال در دانشگاه پارمای ایتالیا، تأکید می‌کند که زنان باردار از نظر فیزیولوژیک در برابر گرما آسیب‌پذیرتر هستند و باید به عنوان یک گروه اولویت‌دار در برنامه‌های سازگاری اقلیمی در نظر گرفته شوند.

مکانیسم اثر گرما بر بدن زنان باردار

کاهش جریان خون جفت

هنگامی که بدن تلاش می‌کند خود را خنک کند، خون به سمت اندام‌های محیطی (مانند دست‌ها و پاها) هدایت می‌شود تا گرما از سطح پوست دفع شود. در زنان باردار، این تغییر در توزیع خون می‌تواند باعث کاهش جریان خون به جفت (Placenta) شود. جفت اندامی حیاتی است که اکسیژن و مواد مغذی را به جنین می‌رساند. کاهش این تأمین می‌تواند رشد جنین را مختل کند.

افزایش کورتیزول

مطالعات روی حیوانات آزمایشگاهی نشان می‌دهند که استرس گرمایی می‌تواند سطح کورتیزول (Cortisol) را در بدن فراتر از حد طبیعی در یک بارداری سالم افزایش دهد. کورتیزول هورمونی است که در پاسخ به استرس ترشح می‌شود. افزایش این هورمون ممکن است جنین در حال رشد را در معرض مقادیر بیش‌ازحد کورتیزول قرار دهد و بر برخی جنبه‌های رشد و عملکرد جفت تأثیر بگذارد. البته این مکانیسم در انسان هنوز به طور کامل درک نشده است.

وزن کم هنگام تولد

یکی از پیامدهای مهم مرتبط با قرارگیری در معرض گرمای شدید، وزن پایین نوزاد هنگام تولد است. وزن کم هنگام تولد با افزایش خطر بیماری و مرگ و میر در دوره نوزادی، و همچنین چالش‌های شناختی و سلامت روان در مراحل بعدی زندگی همراه است.

مطالعات متعدد در انسان این ارتباط را تأیید می‌کنند. برای مثال، مادرانی که در طول موج گرمایی سال ۲۰۰۳ در فرانسه باردار بودند، بیش از دو برابر بیشتر از مادران دیگر احتمال داشت نوزادی با وزن پایین به دنیا بیاورند. این روند به‌ویژه زمانی قوی‌تر بود که موج گرمایی در سه‌ماهه اول بارداری رخ می‌داد. همچنین در مطالعه‌ای در ایالت آریزونای آمریکا، دماهای بالاتر در سه‌ماهه سوم بارداری با کاهش وزن نوزاد هنگام تولد مرتبط بود.

زایمان زودرس و زایمان پیش از موعد

زایمان پیش از موعد (Preterm Birth) — یعنی تولد پیش از ۳۷ هفته بارداری — یکی از نگران‌کننده‌ترین پیامدهای سلامت مرتبط با گرما است. نوزادان پیش از موعد در معرض خطر بالاتر ناتوانایی‌های عصبی و رشدی هستند.

بررسی ۷۰ مطالعه نشان می‌دهد که احتمال زایمان زودرس هنگامی که یک موج گرمایی چندروزه در هفته‌های پایانی بارداری رخ می‌دهد، ۱۶ درصد افزایش می‌یابد. در مورد میانگین دما در طول کل بارداری، هر یک درجه سانتی‌گراد افزایش، خطر زایمان زودرس را ۵ درصد بالا می‌برد.

دماهای بالا همچنین با زایمان زودرس (Early Birth) — یعنی پس از ۳۷ هفته اما پیش از ۳۹ هفته کامل — مرتبط است. مطالعه‌ای که ۵۶ میلیون تولد در آمریکا را در طول دو دهه بررسی کرد، نشان داد که در روزهایی با دمای حداکثر بالای ۳۲.۲ درجه سانتی‌گراد، حدود یک زایمان زودرس اضافی به ازای هر ۱۰۰ هزار بارداری رخ می‌دهد. زایمان‌ها در روزهای گرم به‌طور میانگین حدود شش روز زودتر از موعد انتظار بودند و در برخی موارد تا دو هفته زودتر.

پره‌اکلامپسی، نقص‌های قلبی و سایر خطرات

قرارگیری مادر در معرض گرما با افزایش خطر پره‌اکلامپسی (Preeclampsia) نیز مرتبط است. پره‌اکلامپسی یک عارضه بارداری مرتبط با فشار خون است که می‌تواند کشنده باشد. در مطالعه‌ای در فرانسه، دماهای بالاتر در سه‌ماهه اول بارداری با افزایش جزئی اما معنادار خطر پره‌اکلامپسی شدید همراه بود.

گرما همچنین با دیابت بارداری (Gestational Diabetes)، فشار خون بارداری و افزایش بستری‌های اورژانسی در دوران بارداری مرتبط است.

برای جنین در حال رشد نیز خطراتی وجود دارد. در پی یک موج گرمایی در کانادا، خطر تولد نوزاد با نقص‌های بحرانی قلب ۶ درصد افزایش یافت. نوزادان با بالاترین خطر، در معرض دماهای ۳۰ درجه سانتی‌گراد یا بالاتر برای حداقل ۱۵ روز در سه‌ماهه اول بارداری قرار داشتند. موج‌های گرمایی شدید همچنین می‌توانند احتمال مرده‌زایی (Stillbirth) را افزایش دهند.

آستانه خطر: در چه دمایی خطرات جدی می‌شود؟

پژوهشگران همچنان در تلاشند تا آستانه دقیق خطر را شناسایی کنند. کلارا هایل (Clara Heil)، پژوهشگر سلامت در دانشگاه لوند سوئد، و تیمش بیش از ۱۰۰ مطالعه درباره گرما و پیامدهای نامطلوب بارداری را بررسی کردند.

نتایج نشان داد که خطر پیامدهای نامطلوب هنگامی که دما به حدود ۳۰.۵ درجه سانتی‌گراد می‌رسد، افزایش می‌یابد. در دمای ۳۹ درجه سانتی‌گراد، خطر ترکیبی پیامدهای نامطلوب ۲۰ درصد افزایش می‌یابد. با توجه به اینکه میانگین دمای حداکثر روزانه در تابستان امسال در ایالات متحده به رکورد ۳۱.۴ درجه سانتی‌گراد رسید و تعداد روزهای بالای ۳۵ درجه سانتی‌گراد تا اواسط قرن سه برابر خواهد شد، این خطرات در آینده بیشتر خواهند شد.

محدودیت‌های پژوهش‌ها

باید توجه داشت که بیشتر این مطالعات مشاهده‌ای (Observational) هستند؛ یعنی ارتباط بین گرما و پیامدهای بارداری را نشان می‌دهند، اما نمی‌توانند به طور مستقیم ثابت کنند که گرما علت افزایش این خطرات است. همچنین، این مطالعات معمولاً محیط خانه شرکت‌کنندگان یا راهکارهای خنک‌سازی آن‌ها را در نظر نمی‌گیرند و بنابراین تصویر کاملی از میزان قرارگیری در معرض گرما ارائه نمی‌دهند.

نگاه به آینده

سازمان ملل متحد پیش‌بینی می‌کند که جهان ظرف پنج سال آینده از آستانه گرمایش ۱.۵ درجه سانتی‌گراد نسبت به دوران پیش از انقلاب صنعتی عبور کند و ممکن است حتی از آستانه ۲ درجه سانتی‌گراد نیز فراتر رود. این بدان معناست که خطرات مرتبط با بارداری و گرما در سال‌های پیش رو تشدید خواهد شد.

شناسایی آستانه‌های دقیق خطر، توسعه راهکارهای محافظتی و در نظر گرفتن زنان باردار به عنوان یک گروه اولویت‌دار در سیاست‌های سلامت عمومی و سازگاری اقلیمی، از اقدامات ضروری برای محافظت از نسل‌های آینده است.