تصویر حرارتی ماهواره سنتینل-۳بی از موج گرمای بی‌سابقه اروپا

مقدمه

تابستان ۲۰۲۶ برای اروپا یکی از گرم‌ترین فصل‌های ثبت‌شده در تاریخ بود. موج‌های گرمای پیاپی، خشکسالی‌های گسترده و آتش‌سوزی‌های مهیب، این فصل را به یک رویداد اقلیمی بی‌سابقه تبدیل کرد. در این میان، تصویری حرارتی که ماهواره سنتینل-۳بی (Sentinel-3B) آژانس فضایی اروپا (ESA) ثبت کرده است، ابعاد پنهان این بحران را از منظر فضا آشکار می‌کند.

آنچه در تصویر دیده می‌شود

این تصویر با استفاده از داده‌های رادیومتر دمای سطح دریا و خشکی (Sea and Land Surface Temperature Radiometer یا SLSTR) روی ماهواره سنتینل-۳بی ساخته شده است. در این تصویر حرارتی، رنگ‌های قرمز تیره دمای سطح زمین را در بیشتر مناطق اسپانیا و بخش‌هایی از فرانسه و ایتالیا نشان می‌دهند که از ۳۵ درجه سلسیوس فراتر رفته است. نقاط بنفش تیره نیز دماهای بالای ۴۰ درجه سلسیوس را در بخش‌هایی از اسپانیا و شمال آفریقا نمایان می‌کنند. علاوه بر این، دمای سطح دریای مدیترانه نیز به‌طور قابل‌توجهی افزایش یافته است.

نکته مهم این است که رنگ‌ها در خشکی و دریا بیانگر دماهای یکسان نیستند. برای مثال، رنگ نارنجی در خشکی حدود ۳۰ درجه سلسیوس و در دریا حدود ۲۳ درجه سلسیوس را نشان می‌دهد. این تفاوت به دلیل ظرفیت گرمایی متفاوت آب و خشکی است.

چگونه ماهواره دما را اندازه می‌گیرد

رادیومتر SLSTR یک ابزار سنجش از دور است که تابش فروسرخ حرارتی ساطع‌شده از سطح زمین و دریا را اندازه‌گیری می‌کند. هر جسمی با دمای بالای صفر مطلق، تابش الکترومغناطیسی در ناحیه فروسرخ گسیل می‌کند. شدت این تابش با دمای جسم رابطه مستقیم دارد. ماهواره با اندازه‌گیری این تابش در چند باند طول موج مختلف، می‌تواند دمای سطح را با دقت بالایی محاسبه کند. این فرآیند شبیه به آن است که با اندازه‌گیری گرمای تابیده‌شده از یک جسم داغ، دمای آن را بدون تماس مستقیم تعیین کنیم.

چرا همزمانی خشکی و دریا اهمیت دارد

سیمونتا چلی، مدیر برنامه‌های رصد زمین آژانس فضایی اروپا، تأکید می‌کند که ارزیابی برهم‌کنش محیط خشکی و دریایی در رویدادهای حدی اقلیمی بسیار مهم است و تنها راه درک مقیاس واقعی موج گرما، دیدن هر دو محیط در یک تصویر واحد است. او می‌گوید: «قرمزی را در دریا می‌بینید و قرمزی را در خشکی می‌بینید و فکر می‌کنم این حس موج گرمایی را که همه ما این تابستان تجربه کردیم، منتقل می‌کند.»

گنبدهای گرما چگونه شکل می‌گیرند

موج‌های گرمای اروپا توسط پدیده‌ای به نام «گنبد گرما» (Heat Dome) ایجاد شدند. گنبد گرما ناحیه‌ای از فشار جوّی بالا است که هوای گرم را در زیر خود به دام می‌اندازد، مانند گذاشتن درپوش روی یک قابلمه در حال جوش. این پدیده با دمای بالاتر سطح دریا نیز مرتبط است. هنگامی که سطح دریا گرم می‌شود، رطوبت بیشتری تبخیر می‌شود و این رطوبت می‌تواند به تشدید گرما در خشکی‌های مجاور منجر شود.

رکوردهای ثبت‌شده

بر اساس گزارش سازمان جهانی هواشناسی، میانگین دمای ژوئن ۲۰۲۶ در اروپای غربی به ۲۰٫۷ درجه سلسیوس رسید که بالاترین میزان در تاریخ ثبت‌شده این منطقه است. هشت کشور اتریش، بلاروس، چک، دانمارک، آلمان، مجارستان، لهستان و اسلواکی در مقاطعی از این تابستان، بالاترین دمای سطح زمین خود را در تمام دوران ثبت داده‌ها تجربه کردند. خشکسالی‌های گسترده و آتش‌سوزی‌های مهیب، از جمله آتش‌سوزی‌های بزرگ در فرانسه، از پیامدهای این گرما بود. کارشناسان تخمین می‌زنند که دمای بالا دست‌کم به ۳۵ هزار مرگ اضافی در سراسر اروپا منجر شده است.

نقش تغییرات اقلیمی و ال‌نینو

موج‌های گرمای اروپا ناشی از پدیده ال‌نینو نبودند، بلکه ادامه روند گرمایش جهانی محسوب می‌شوند. ال‌نینوی فوق‌العاده قوی که از ماه مه آغاز شده، دمای اقیانوس آرام را به رکورد رسانده، اما به گفته آژانس فضایی اروپا در گرمای اروپا نقشی نداشته است. با این حال، ال‌نینو می‌تواند زمستان امسال به رویدادهای حدی بیشتری در اروپا و آمریکای شمالی منجر شود.

سنتینل-۳سی و آینده پایش اقلیمی

آژانس فضایی اروپا در سپتامبر ۲۰۲۶ ماهواره سنتینل-۳سی (Sentinel-3C) را به عنوان جانشین سنتینل-۳بی با موشک وگا از گویان فرانسه به فضا پرتاب کرد. این ماهواره که نخستین تصاویر خود را از زمین ثبت کرده است، به پایش دقیق‌تر رویدادهای حدی آینده کمک خواهد کرد. چلی معتقد است که این تصاویر، هرچند نگران‌کننده، نشانه امید هستند: «این حس را به من می‌دهد که می‌توانیم کارهای زیادی انجام دهیم. این حس را به من می‌دهد که ابزارها و قابلیت‌های اطلاعاتی برای حمایت، کمک و آگاهی‌بخشی درباره این موضوع داریم.»

نتیجه‌گیری

تصویر حرارتی سنتینل-۳بی تنها یک تصویر زیبا از فضا نیست، بلکه ابزاری علمی برای درک بهتر تغییرات اقلیمی است. این تصاویر به دانشمندان امکان می‌دهند تا تغییرات نامرئی سطح زمین و دریا را با دقت بالا رصد کنند و برای آینده‌ای گرم‌تر آماده شوند. همان‌طور که چلی می‌گوید، آگاهی از این تغییرات نخستین گام برای اقدام مؤثر است.