چگونه افسانه خوردن خون و اندام مرده‌های خون‌آشام در سده هجدهم گسترش یافت

ترس از مردگان ناآرام

در سده‌های هفدهم و هجدهم میلادی، هراس از خون‌آشام (vampire) در اروپا به اوجی بی‌سابقه رسید. باور عمومی بر این بود که جسد می‌تواند دوباره برخیزد، در روستاها پرسه بزند و بیماری بپراکند. برای جلوگیری از برخاستن مرده، اقداماتی افراطی انجام می‌شد: بریدن سر جسد، گذاشتن داس بر گردن، دفن کردن بدن به شکلی که صورت رو به خاک باشد، و حتی بستن قفل آهنی به پای کودک. نمونه اخیر در یکی از گورهای لهستان یافت شده است. این رفتارها را نباید صرفاً خرافه‌ای بی‌ریشه دانست؛ آن‌ها پاسخ جامعه‌ای بودند که بیماری واگیردار را به نیرویی نامرئی و خصمانه نسبت می‌داد و برای مهار آن به ابزارهای نمادین متوسل می‌شد.

چاپ و جهش در گردش روایت‌ها

نکته محوری پژوهش تازه آن است که جهش این باورها را باید در فناوری رسانه جست‌وجو کرد. با اختراع چاپ، گردش داستان‌های اروپایی درباره مردگان ناآرام شتابی تازه گرفت. ارجاع‌های پراکنده و نخستین، در فاصله سال‌های حدود ۱۵۸۰ تا ۱۶۱۰ به مجموعه‌ای از بحث‌های الهیاتی و فلسفی انجامید؛ سپس از دهه ۱۶۷۰ حجم نوشته‌های چاپی دانشگاهی و تاریخی به‌تدریج فزونی یافت و در سال ۱۷۳۲ به نقطه اوج رسید.

نقطه عطف دیگر سال ۱۷۴۶ بود، زمانی که آگوستین کالمِه (Dom Augustin Calmet)، پژوهشگر بنِدیکتی، بررسی خود از موجودات فراطبیعی را منتشر کرد. این کتاب به‌سرعت در چند ویرایش، از جمله ترجمه انگلیسی در ۱۷۵۹، بازچاپ شد. بخش مربوط به خون‌آشام‌ها اثرگذارترین نوشته دانشگاهی در این حوزه بود. دلیل محبوبیت آن، رویکرد شواهدمحور و بی‌پیرایه‌اش بود؛ رویکردی که پس از زنجیره‌ای از آثار پرتکرار و کم‌مایه، تازگی داشت. مخاطبان کتاب‌خوان آن دوره از بحث‌های تکه‌تکه و تکراری درباره واژه‌ای نسبتاً نو، یعنی «خون‌آشام»، اشباع شده بودند و به کتابی مرجع نیاز داشتند.

کالمِه نسلی از پیروان و ساده‌سازان را برانگیخت؛ نمونه‌ای گویا از این گونه، کتاب جیبی «تاریخ خون‌آشام‌ها و ارواح شوم» در سال ۱۸۲۰ است که اثر کالمِه را برای بازار عامه بازبسته‌بندی می‌کرد. همین کتاب منبع نهایی بخش بزرگی از ادبیات مدرن خون‌آشام، چه داستانی و چه به‌ظاهر تاریخی، در اروپا و آمریکا شد. اما نکته روش‌شناختی مهم این است که روایت‌ها با ورود به صفحه چاپی «تثبیت» ظاهری یافتند، بی‌آنکه معتبرتر یا حتی پایدارتر شوند.

رسمی عجیب و خطرناک

شاخه‌ای بسیار نامنتظر و از نظر جسمانی تکان‌دهنده در این نظام باوری وجود دارد: خوردن خون یا اندام‌های جسد پنداشته‌شده به خون‌آشام، یا خاکستر حاصل از سوزاندن آن، به‌عنوان درمان بیماری ناشی از خون‌آشام. این کار از ایده کهن‌تری که در انگلستان سده یازدهم شناخته بود — بهبود بیمار در حین تماشای دودِ برخاسته از سوزاندن اندام خون‌آشام — جدا می‌شود؛ زیرا در آنجا تماشا کافی بود، اما در اینجا تماس فیزیکی با مرده لازم است.

پرسش طبیعی این است: آیا مردم اروپای پیشامدرن واقعاً چنین کاری می‌کردند؟

پاراسلسوس و پزشکی تأثیرات نهانی

یک عامل پیچیده‌کننده، کاربرد دارویی خون و اجزای بدن انسان بر پایه نظریه‌های پزشک، فیلسوف و کیمیاگر مشهور، پاراسلسوس (Paracelsus، حدود ۱۴۹۳ تا ۱۵۴۱) است. او آزمایشگری درخشان بود و باور داشت که مواد از طریق «تأثیرات» یا «ارواح» نهانی شفا می‌دهند، و قوی‌ترین این تأثیرها از چیزی می‌آید که قرار است درمان شود، یعنی بدن انسان. اینکه پزشکی امروز این فرضیه‌ها را رد می‌کند، نباید ما را به نگاه تحقیرآمیز به گذشته بکشاند: در آن دوره، خوردن یا مالیدن موادی از مومیایی‌های مصری یا خون مجرمان اعدام‌شده به همان اندازه معقول می‌نمود که مصرف هر ماده دیگر. این اندیشه‌ها به عمل عامه راه یافت؛ در یک سربریدن در وین در سال‌های ۱۶۶۸ یا ۱۶۶۹، مردی پیش دوید و خون فوران‌کرده را برای درمان صرع خود گرفت.

از آنگولا تا پاریس: مسیر یک روایت

داستان خوردن خون مردگان از جایی کاملاً غیرمنتظره آغاز می‌شود. در سال ۱۶۸۷، گزارش مردم‌نگارانه مهمی از بخش‌هایی از غرب آفریقا به قلم جیووانی آنتونیو کاواتزی (Giovanni Antonio Cavazzi)، میسیونر کاپوچین، در بولونیا منتشر شد. او شیوه‌ای را در میان مْبوندوهای آنگولا توصیف می‌کند: برداشتن سر از جسد تازه و سالمِ نبشه‌شده، جمع‌آوری خونی که بیرون می‌آید، و ساختن ضماد یا افزودن آن به غذا برای بیمار، که به گمان آنان شفا را بی‌خطا تضمین می‌کرد؛ پس از آن، مرده نیروی خود را از دست می‌داد و دیگر نمی‌توانست آزار برساند.

در مه ۱۶۹۳، روایتی در مجله اجتماعی «مِرکور گالان» (Mercure Galant) در پاریس چاپ شد. نویسنده، پیر دِ نویِر (Pierre des Noyers)، چند سال در لهستان در ملازمت ملکه لوئیز-ماری گذرانده بود. در روایت او، موجودی به نام اوپیور (upior) یا سْتریگا (striga) به دیوی تبدیل شده که جسد را می‌رباید: دیو خون را از بدن زنده یا حیوان می‌گیرد، به جسد مرده می‌برد و در آن ذخیره می‌کند. جسد خونی از دهان و بینی و گوش بیرون می‌دهد، در خون شنا می‌کند و کفن خود را می‌خورد. درمان آن نبش قبر است: سر بریدن و شکافتن قلب، جمع‌آوری خون و خمیر کردن آن با آرد و پختن نان، که پادزهر قطعی به شمار می‌رفت.

اقتباس یا منبع مشترک؟

این روایت مشکل‌دار است. ایده استفاده دیو از جسد همچون صندوق امانت خون، و نیز بازه زمانی میان ظهر و نیمه‌شب، بی‌سابقه و بی‌همتاست. اینها به عقلانی‌سازی روحانی می‌مانند که شاید کشیشی لهستانی به دِ نویِر گفته و بر مشاهدات اصیل‌تر او سوار شده باشد. اما بنیادی‌تر آنکه گزارش او از لهستان به‌طور آشکار بازکاریِ گزارش کاواتزی از آنگولا، منتشرشده هشت سال پیش‌تر، به نظر می‌رسد. با این حال ماجرا ممکن است به این سادگی نباشد و منبع مشترک کهن‌تری، هنوز ناشناخته، محتمل بماند. شباهت توصیف آمیختن خون با غذا و ضماد به اندیشه‌های پاراسلسوسی چشمگیر است.

چرا این پژوهش اهمیت دارد

این مطالعه در ظاهر درباره خرافه است، اما در واقع درباره سازوکار انتقال دانش است. سه درس روش‌شناختی از آن می‌آموزیم. نخست، فناوری رسانه شکل و سرعت گردش باور را تغییر می‌دهد: چاپ، روایت شفاهی بی‌ثبات را به متنی ظاهراً معتبر تبدیل کرد و همان اعتبار ظاهری، بازتولید آن را آسان‌تر ساخت. دوم، ایده‌های علمی یک دوره — مانند پزشکی تأثیرات نهانی پاراسلسوس — می‌توانند در زیستِ عامه به عملی خطرناک و نامعقول بدل شوند؛ مرز میان نظریه و آیین همیشه روشن نیست. سوم، تاریخ‌نگار باید میان مشاهده مستقیم، تفسیر روحانی و وام‌گیری متنی تمایز بگذارد، وگرنه ممکن است یک گزارش واحد را شاهدی مستقل بر یک باور گسترده بپندارد. درس بزرگ‌تر آن است که باورهای جمعی درباره بیماری و مرگ، هرگز صرفاً خرافه نیستند؛ آن‌ها کوششی برای توضیح و مهار چیزی هستند که در آن زمان توضیحی برایش وجود نداشت.