آسمان شب پرستاره ون گوگ: ردپای نجوم در یک تابلوی مشهور

تابلویی که آسمانش را به یاد نمی‌سپارند

تابلوی «شب پرستاره» ون گوگ یکی از شناخته‌شده‌ترین تصاویر تاریخ هنر است؛ آسمانی پر از گرداب‌های نورانی، ستارگانی که چون گلوله‌های آتش می‌درخشند و هلال ماهی که در گوشه‌ای آرام گرفته است. بیشتر بینندگان آن را زاده تخیل می‌دانند. اما پرسشی که سال‌ها ذهن اخترشناسان و تاریخ‌نگاران هنر را به خود مشغول کرده ساده است: آیا ون گوگ این آسمان را در شبی واقعی دیده بود؟

ون گوگ این تابلو را در تابستان ۱۸۸۹، در آسایشگاه سن-رمی دو پروانس در جنوب فرانسه، کشید. او در نامه‌ای به برادرش تئو نوشته است که صبح زود، پیش از طلوع آفتاب، از پنجره اتاقش به بیرون نگاه کرده و آسمان را با «ستاره صبح» دیده است. همین اشاره کوتاه، سرنخ اصلی پژوهشگران شده است.

پژوهشگران چه چیزی را محاسبه کردند

روش کار اخترشناسان در چنین بررسی‌هایی بر پایه «اپمریس» (Ephemeris) است؛ جدول‌هایی که موقعیت دقیق سیاره‌ها، ماه و ستارگان را در هر لحظه از زمان، در گذشته یا آینده، به دست می‌دهند. اپمریس را می‌توان مانند جدول زمان‌بندی قطار دانست: اگر بدانید کدام قطار در چه ساعتی از کدام ایستگاه می‌گذرد، می‌توانید مسیر حرکت آن را در هر لحظه بازسازی کنید. سیاره‌ها نیز چنین‌اند؛ مدارهایشان با دقت بسیار بالا شناخته شده و می‌توان موقعیت آن‌ها را در هزاران سال پیش یا آینده محاسبه کرد.

پژوهشگران موقعیت جغرافیایی سن-رمی، جهت پنجره اتاق ون گوگ و ساعت‌های احتمالی مشاهده را در محاسبات خود گنجاندند. سپس آسمان آن شب‌ها را با نرم‌افزارهای شبیه‌سازی آسمان بازسازی کردند و نتیجه را با چیدمان عناصر در تابلوی نقاشی مقایسه کردند. نتیجه این بود که در یکی از بامدادهای ژوئن ۱۸۸۹، چیدمان زهره و ماه در آسمان با آنچه در تابلو دیده می‌شود همخوانی چشمگیری دارد.

زهره، درخشان‌ترین بازیگر آسمان

در تابلوی شب پرستاره، یکی از ستارگان بزرگ و پرنور نزدیک افق، به احتمال زیاد زهره است. زهره پس از خورشید و ماه، درخشان‌ترین جسم آسمان شب است و همین ویژگی آن را به نشانه‌ای ارزشمند برای تاریخ‌گذاری تبدیل می‌کند. زهره مانند زمین به دور خورشید می‌گردد، اما مدارش درونی‌تر است؛ بنابراین همیشه نزدیک خورشید در آسمان دیده می‌شود و هرگز نیمه‌شب در اوج آسمان نمی‌درخشد.

این محدودیت مداری، زهره را به ساعت آسمانی طبیعی تبدیل کرده است. اگر زهره در سمت شرق خورشید باشد، پس از غروب آفتاب به‌عنوان «ستاره شامگاهی» دیده می‌شود و اگر در سمت غرب باشد، پیش از طلوع به‌عنوان «ستاره صبحگاهی» ظاهر می‌شود. ون گوگ در نامه‌اش به ستاره صبح اشاره کرده و همین نکته، بازه زمانی مشاهده را به بامداد محدود می‌کند.

ماه و فاز آن: شاهدی دیگر

عامل دوم، ماه است. جایگاه ماه در آسمان هر شب حدود ۱۳ درجه به سمت شرق جابه‌جا می‌شود و فاز آن نیز با چرخه‌ای نزدیک به ۲۹٫۵ روز تغییر می‌کند. اگر پژوهشگری بداند که در تابلوی نقاشی هلال ماه در چه ارتفاعی از افق و با چه زاویه‌ای نسبت به افق دیده می‌شود، می‌تواند با ترکیب این اطلاعات با موقعیت زهره، تعداد شب‌های ممکن را به شمار بسیار کوچکی کاهش دهد.

نکته ظریف اینجاست که زاویه هلال ماه نسبت به افق، به فصل و عرض جغرافیایی بستگی دارد. این همان چیزی است که آن را به یک «امضای آسمانی» تبدیل می‌کند؛ امضایی که مانند اثر انگشت، تنها با یک بازه زمانی کوتاه سازگار است.

چرا می‌توان آسمان گذشته را بازسازی کرد

شاید بپرسید چگونه می‌توان با اطمینان از آسمان شبی که بیش از یک قرن پیش گذشته حرف زد. پاسخ در مکانیک مداری نهفته است. حرکت سیاره‌ها را می‌توان با قوانین نیوتن و نسبیت عام با دقت بسیار بالا محاسبه کرد. تنها پیچیدگی مهم، پدیده «تقدیم محوری» (Axial Precession) است؛ یعنی چرخش آرام محور زمین که مانند فرفره‌ای در حال چرخش، هر ۲۶ هزار سال یک دور کامل می‌زند. این اثر باعث می‌شود جای ستارگان زمینه در آسمان، در مقیاس هزاران سال، اندکی جابه‌جا شود. برای بازه‌ای صد و چند ساله، این تصحیح کوچک اما لازم است.

عامل دیگری که باید در نظر گرفته شود، آلودگی نوری و وضعیت جو است. آسمان سن-رمی در سال ۱۸۸۹ بسیار تاریک‌تر از امروز بود؛ از این رو ستارگانی که ون گوگ دیده، امروز در همان منطقه به‌سختی قابل مشاهده‌اند.

مرز میان واقعیت و تخیل

هیچ‌یک از این محاسبات به معنای آن نیست که تابلوی شب پرستاره یک تصویر نجومی دقیق است. در آن تابلو، اندازه ستارگان اغراق شده، گرداب‌های نورانی ساخته ذهن هنرمندند و ساختار آسمان به کلی دگرگون شده است. آنچه پژوهشگران ادعا می‌کنند محدودتر و در عین حال جالب‌تر است: ون گوگ آسمان واقعی را دیده و آن را با زبانی عاطفی و بصری بازآفرینی کرده است. به بیان دیگر، نقاشی نه رونوشتی از آسمان است و نه چیزی کاملاً جدا از آن؛ ترکیبی است از مشاهده دقیق و تفسیر هنری.

این نکته از نظر علمی اهمیت دارد، زیرا نشان می‌دهد مشاهده انسانی حتی در قالبی هنری می‌تواند اطلاعاتی درباره جهان واقعی در خود داشته باشد. ون گوگ نه اخترشناس بود و نه ابزار نجومی داشت، اما چشمش چیدمانی را ثبت کرد که یک قرن بعد با محاسبات رایانه‌ای قابل بازخوانی شد.

چرا این موضوع اهمیت دارد

نخست آنکه این پژوهش نمونه‌ای از همکاری میان دو حوزه به‌ظاهر بی‌ربط است: اخترشناسی و تاریخ هنر. همان روشی که برای تعیین زمان وقوع یک رویداد تاریخی یا بررسی گزارش‌های نجومی کهن به کار می‌رود، می‌تواند یک اثر هنری را نیز تاریخ‌گذاری کند.

دوم آنکه چنین بررسی‌هایی به ما یادآوری می‌کند که آسمان، بستری مشترک برای همه فرهنگ‌ها است. انسان‌ها در هر جای زمین و در هر دوره‌ای، همان سیاره‌ها و همان ماه را دیده‌اند؛ تنها تفسیرشان متفاوت بوده است. ون گوگ آن آسمان را به گرداب‌های نور بدل کرد و اخترشناسان امروز آن گرداب‌ها را به محاسبات مداری ترجمه می‌کنند.

سوم، این کار ارزش آموزشی دارد. دانش‌آموزی که می‌آموزد چگونه موقعیت زهره و فاز ماه می‌تواند یک تاریخ را مشخص کند، در واقع نخستین گام‌های مکانیک سماوی را تمرین می‌کند؛ همان دانشی که مدار ماهواره‌ها و فضاپیماها بر آن استوار است.

آینده: نجوم در خدمت تاریخ هنر

روش بازسازی آسمان تاریخی اکنون بسیار ارزان‌تر و دقیق‌تر از گذشته شده است. نرم‌افزارهای شبیه‌ساز آسمان می‌توانند آسمان هر نقطه از زمین را در هر لحظه از چند هزار سال گذشته نمایش دهند. این ابزارها امکان بررسی آثار دیگری را نیز فراهم می‌کنند: از نقاشی‌های منظره که در آن‌ها هلال ماه یا جایگاه ستاره‌ای خاص دیده می‌شود، تا سفرنامه‌ها و متون کهن که در آن‌ها به رویدادهای آسمانی اشاره شده است.

با این حال، باید محتاط بود. نقاش آزاد است که عناصر را جابه‌جا کند و حافظه انسانی نیز خطاپذیر است. بنابراین هر نتیجه‌ای از این دست، فرضیه‌ای است که با شواهد دیگر باید سنجیده شود. در مورد شب پرستاره نیز پژوهشگران بر یک نکته همداستان‌اند: آسمان تابلو، آسمانی واقعی است که از صافی ذهن هنرمند گذشته است.