نقش نوشتار در سرعت تغییرات فرهنگی

مقدمه

زبان نوشتاری یکی از مهم‌ترین فناوری‌های اطلاعاتی بشر است. بدون آن، دستاوردهای ریاضی و علمی به فراموشی سپرده می‌شدند. اما نوشتار می‌تواند ایده‌ها را مدت‌ها پس از منسوخ شدنشان تثبیت کند. این پرسش که آیا نوشتن تغییرات فرهنگی را تسریع می‌کند یا کند، موضوع پژوهش جدیدی است که راسل گری، استاد گروه تکامل زبانی و فرهنگی مؤسسه ماکس پلانک آلمان، آن را رهبری می‌کند. تیم او با استفاده از روش‌های وام‌گرفته از زیست‌شناسی تکاملی، زبان‌ها را در درخت‌های خانوادگی ردیابی می‌کنند تا تأثیر نوشتار را بر تغییرات زبانی بسنجند.

دیدگاه رایج: نوشتار کندکننده است

بسیاری بر این باورند که نوشتار فرهنگ را کند می‌کند، زیرا قوانین و متون مکتوب «مدون و مشخص» هستند و افراد در چارچوب آن‌ها آموزش می‌بینند. چارلز پررو، دانشیار مدرسه تکامل انسانی و تغییر اجتماعی دانشگاه ایالتی آریزونا، در این باره می‌گوید: «نوشتن می‌تواند به آنچه روان‌شناسان یادگیری «کانالیزاسیون» (canalization) می‌نامند منجر شود؛ یعنی دامنه تفکر افراد درباره یک مسئله را محدود کند. وقتی قاعده، روش یا داستانی نوشته می‌شود، ممکن است مردم آن را نسخه صحیح بپندارند و حتی به وجود راه‌حل بهتر نیندیشند.» متون دینی و قوانین حقوقی نمونه‌های خوبی هستند: تفسیر قواعدی که صدها یا هزاران سال پیش نوشته شده‌اند، مدت‌ها پس از تغییر شرایط، همچنان بر رفتار مردم اثر می‌گذارد. این اثر در هنر نیز دیده می‌شود؛ تحلیل سال ۲۰۱۷ توسط اتنوموزیکولوگ پاتریک ساویج بر بیش از ۴۰۰۰ تصنیف بریتانیایی-آمریکایی از قرن شانزدهم تا بیستم نشان داد که ملودی‌های مکتوب کمتر از ملودی‌های شفاهی تغییر کرده‌اند.

دیدگاه رقیب: نوشتار تسریع‌کننده است

در مقابل، نوشتار می‌تواند تغییر فرهنگی را تسریع کند. پررو توضیح می‌دهد: «پیش از اختراع نوشتار، بخش زیادی از دانش فرهنگی باید در مغز افراد ذخیره می‌شد که محدودیت‌های آشکاری دارد.» افراد چیزهایی را که مرتب مرور نمی‌کنند فراموش می‌کنند و با مرگ آن‌ها دانششان نیز از بین می‌رود. نوشتار با انتقال ذخیره‌سازی اطلاعات به خارج از مغز، این تلفات را کاهش می‌دهد. به گفته پررو، اگر نوشتار از افت دانش جلوگیری کند و به انتشار آن در جامعه کمک کند (مانند اثر چاپ)، می‌تواند «اثر جغجغه‌ای» (ratchet effect) تکامل فرهنگی انباشتی را تسریع کند؛ هرچند این فرضیه هنوز به‌طور تجربی اثبات نشده است.

چالش جداسازی اثر نوشتار

یکی از دلایل دشواری پاسخ به این پرسش آن است که نوشتار را نمی‌توان به‌راحتی از سایر عوامل جدا کرد. نوشتار تنها حدود چهار بار در تاریخ بشر به‌طور مستقل اختراع شده است (برخی معتقدند پنجمین بار در هند رخ داده است). بنابراین تقریباً همه نظام‌های نوشتاری جهان از همان چند نمونه اولیه نشئت گرفته‌اند. این نظام‌ها از طریق تماس، تجارت، جنگ و مذهب منتشر شده‌اند و اثرات آن‌ها بر تغییرات فرهنگی به‌سختی از اثر نوشتار قابل تفکیک است. همچنین، سوادآموزی همگانی پدیده‌ای نسبتاً جدید است. گری می‌گوید: «اگر گونه‌های نوشتاری فقط توسط نخبگان مذهبی استفاده می‌شد، احتمالاً تأثیر کمتری داشت.»

جمع‌بندی و چشم‌انداز آینده

هر دو کارشناس بر این باورند که نوشتار در مجموع تغییرات فرهنگی را تسریع می‌کند، هرچند هیچ‌کدام هنوز نمی‌توانند آن را اثبات کنند. پررو می‌گوید: «من فکر می‌کنم نوشتار احتمالاً در کل تغییرات فرهنگی را تسریع می‌کند.» گری نیز موافق است، اگرچه اذعان دارد که بیشتر مردم حدس مخالف می‌زنند. با این حال، پررو هشدار می‌دهد: «این‌ها پرسش‌های تجربی هستند که هنوز به‌طور تجربی پاسخ داده نشده‌اند.» پژوهشگران مؤسسه ماکس پلانک با استفاده از داده‌های زبانی و روش‌های تکاملی در تلاشند تا به این پرسش پاسخ دهند. نتیجه این پژوهش می‌تواند درک ما را از نقش فناوری‌های اطلاعاتی در تحول فرهنگ بشری عمیق‌تر کند.