ورق مسی «مرد پرنده» و احتمال نمایانگر یک جنگجوی زن بومی آمریکا

معرفی ورق مسی «مرد پرنده»

در اواخر قرن نوزدهم میلادی، باستان‌شناسی به نام جان پی. روگان (John P. Rogan) از موسسه اسمیتسونین، در حین کاوش در یک تپه تدفینی در سایت باستان‌شناسی تپه‌های ایندیایی اتووا (Etowah Indian Mounds) در ایالت جورجیا، دو ورق مسی مزین‌شده را کشف کرد. یکی از این ورق‌ها که با نام «ورق روگان ۱» یا «مرد پرنده» (Birdman) شناخته می‌شود، امروزه در مجموعه موزه ملی تاریخ طبیعی اسمیتسونین در واشنگتن نگهداری می‌شود.

این ورق مسی تقریباً ۲۸ سانتی‌متر ارتفاع دارد و با تکنیک چکش‌کاری مزین شده است. چهره انسانی که روی ورق نقش بسته، لباس پرنده‌ای پیچیده به تن دارد، در دست چپ خود سر بریده‌ای را از موی آن گرفته و در دست راست گرز یا چماگی جنگی نگه داشته است. این چهره همچنین دامن یا لنگی چین‌دار پوشیده که ممکن است از پوست سر انسان ساخته شده باشد.

فرهنگ تپه‌سازان می‌سی‌سیپی و شبکه‌های تجاری گسترده

ورق مسی «مرد پرنده» متعلق به دوره‌ای است که باستان‌شناسان آن را مرحله «تپه‌سازی» یا فرهنگ می‌سی‌سیپی (Mississippian) می‌نامند. این فرهنگ که از حدود سال ۱۰۰۰ تا ۱۵۵۰ میلادی در جنوب شرقی ایالات متحده رواج داشت، شامل جوامعی بود که تپه‌های خاکی بزرگی برای اهداف تشریفاتی و تدفینی می‌ساختند. سایت‌های معروف این فرهنگ عبارت‌اند از اتووا در جورجیا، ماندویل (Moundville) در آلاباما و کاهوکیا (Cahokia) در ایلینوی.

آنچه این فرهنگ را متمایز می‌کند، شبکه‌های تجاری گسترده و سنت‌های هنری و تشریفاتی مشترک آن بود که باستان‌شناسان آن را «مجموعه تشریفاتی جنوب شرقی» (Southeastern Ceremonial Complex) می‌نامند. ورق مسی «مرد پرنده» نمونه‌ای بارز از این فرهنگ مشترک است؛ زیرا اگرچه در اتووا در جورجیا دفن شده بود، احتمالاً دهه‌ها پیشتر در کاهوکیا در ایلینوی ساخته شده و از طریق شبکه‌های تجاری به جنوب منتقل شده بود. این موضوع نشان‌دهنده ارتباطات فرهنگی و تجاری گسترده میان جوامع بومی آمریکای شمالی در آن دوران است.

نمادپردازی چهره انسان-پرنده

n

چهره انسان-پرنده در هنر فرهنگ می‌سی‌سیپی بسیار رایج است و با نام‌های مختلفی شناخته می‌شود: جنگجوی رقصان، جنگجوی عقاب، رقصنده شاهین، جنگجوی شاهین و رقصنده عقاب. اما رایج‌ترین نام برای این چهره «مرد پرنده» یا «ستاره صبحگاهی» (Morning Star) است؛ قهرمانی پیشاتاریخی در فرهنگ می‌سی‌سیپی که با کشاورزی و باز تولد مرتبط بود.

این ترکیب نمادین انسان و پرنده احتمالاً بازتابی از باورهای مذهبی و جهان‌بینی جوامع بومی آمریکا است. پرندگان شکاری مانند عقاب و شاهین به دلیل قدرت بینایی و توانایی پرواز، نماد قدرت و ارتباط با جهان ارواح بودند. ترکیب ویژگی‌های انسانی و پرنده‌ای در یک چهره، احتمالاً نمایانگر وضعیتی بین انسانی و الهی بوده است؛ موجودی که می‌تواند میان جهان زمینی و معنووسفری کند.

بحث درباره هویت جنسیتی چهره نقش‌شده

برای بیش از یک قرن، باستان‌شناسان فرض می‌کردند که چهره نقش‌شده روی ورق مسی «مرد پرنده» یک جنگجوی مرد است. برای مثال، در مطالعه‌ای در سال ۲۰۰۴، باستان‌شناس آدام کینگ (Adam King) نوشت که این ورق به عنوان نماد مقام به یک رئیس اعطا می‌شده و به عنوان نشانه‌ای از قدرت او در میان ارواح نیاکان همراه او بوده است.

اما در سال ۲۰۱۷، باستان‌شناس بیلی فولنسبی (Billie Follensbee) و مورخ هنر کیتی بوفورد (Katie Buford) مطالعه‌ای منتشر کردند که این فرضیه را به چالش کشید. آن‌ها دریافتند که چهره‌های نقش‌شده روی هر دو ورق روگان دارای بدن‌هایی لاغر با سینه‌های برجسته در سمت راست هستند؛ ویژگی‌هایی که نشان می‌دهد «مرد پرنده» ممکن است در واقع زن بوده باشد.

علاوه بر این، جنسیت اسکلت دفن‌شده در گور اتووا نیز مشخص نیست و در این سایت گورهای مهمی از هر دو جنسیت زن و مرد یافت شده است. این موضوع نشان می‌دهد که مقامات عالی در جامعه اتووا تنها به مردان محدود نبوده است.

مفهوم «زن دلاور» و افراد دوجنسیتی در فرهنگ بومی آمریکا

فولنسبی و بوفورد در مطالعه خود پیشنهاد کردند که یک جنگجوی انسان-پرنده زن ممکن است نمایانگر فردی با هویت جنسیتی متغیر باشد؛ پدیده‌ای شناخته‌شده در فرهنگ بومی آمریکا با عنوان «زن دلاور» (manly-hearted woman)؛ زنی که نقش و لباس معمول جنگجوی مرد را به عهده گرفته است.

در فرهنگ‌های بومی آمریکای شمالی، افراد دوجنسیتی یا دارای هویت جنسیتی متغیر اغلب با اصطلاح «دوروح» (two-spirit) شناخته می‌شوند. این اصطلاح گسترده در سال ۱۹۹۰ توسط بومیان آمریکا ابداع شد تا افرادی را توصیف کند که نقش‌های جنسیتی غیرمتعارف بر عهده می‌گیرند. این افراد در بسیاری از جوامع بومی احترام ویژه‌ای داشتند و اغلب به عنوان واسطه‌ای میان جهان زمینی و معنوی در نظر گرفته می‌شدند.

تصویرسازی یک فرد دوروح روی یک artifact مسی و استفاده از آن به عنوان هدیه گور با مقام بالا، نه تنها پذیرش فرهنگی چنین نقش‌های جنسیتی متغیری در فرهنگ بومی آمریکا را نشان می‌دهد، بلکه به جشن گرفتن مقام و دستاوردهای نخبگانی این «زنان دلاور» کمک می‌کند.

اهمیت و آینده پژوهش‌ها

n

بازتفسیر ورق مسی «مرد پرنده» نمونه‌ای از چگونگی تغییر دیدگاه‌های باستان‌شناسی در مواجهه با شواهد جدید است. این کشف نشان می‌دهد که فرضیه‌های پیشین درباره نقش‌های جنسیتی در جوامع باستانی ممکن است نیازمند بازنگری باشند. در بسیاری از فرهنگ‌های باستانی، تقسیم نقش‌های جنسیتی به سادگی به دو دسته مرد و زن تقسیم نمی‌شد و افراد با هویت‌های جنسیتی متغیر ممکن است مقامات مهمی داشته‌اند.

این artifact همچنین اهمیت مطالعه میان‌رشته‌ای را نشان می‌دهد؛ ترکیب باستان‌شناسی، تاریخ هنر و مطالعات جنسیتی می‌تواند به درک عمیق‌تری از جوامع گذشته منجر شود. پژوهش‌های آینده ممکن است با استفاده از فناوری‌های تصویربرداری پیشرفته و تحلیل‌های دقیق‌تر، جزئیات بیشتری از این ورق‌های مسی و فرهنگی که آن‌ها را تولید کرده، آشکار کند.

ورق مسی «مرد پرنده» نه تنها یک شاهکار هنری از فرهنگ می‌سی‌سیپی است، بلکه پنجره‌ای به سوی درک پیچیدگی‌های اجتماعی و فرهنگی جوامع بومی آمریکای شمالی ارائه می‌دهد؛ جوامعی که شبکه‌های تجاری گسترده، سنت‌های تشریفاتی مشترک و درک چندبعدی از هویت جنسیتی داشتند.