یک‌چهارم افسردگی‌ها ممکن است ناشی از اختلال ساعت زیستی بدن باشد

مقدمه: ساعت درونی بدن و نقش آن در خلق‌وخو

بدن انسان یک ساعت درونی دارد که چرخه‌های خواب و بیداری، ترشح هورمون‌ها، دمای بدن و حتی خلق‌وخو را تنظیم می‌کند. این ساعت زیستی که به آن ریتم سیرکادیَن (circadian rhythm) می‌گویند، تقریباً با چرخه ۲۴ ساعته شبانه‌روز هماهنگ است. پژوهش تازه‌ای که در مجله «British Journal of Psychiatry» منتشر شده، نشان می‌دهد که اختلال در این ساعت درونی ممکن است عامل اصلی حدود یک‌چهارم موارد افسردگی باشد. این یافته می‌تواند درک ما از افسردگی و روش‌های درمان آن را دگرگون کند.

ریتم سیرکادیَن چگونه کار می‌کند؟

در مغز، گروهی از سلول‌های عصبی در ناحیه‌ای به نام هسته سوپراکیاسماتیک (suprachiasmatic nucleus) در هیپوتالاموس قرار دارند که نقش ساعت مرکزی بدن را ایفا می‌کنند. این سلول‌ها با دریافت نور از طریق چشم، زمان روز را تشخیص می‌دهند و به سایر اندام‌ها فرمان می‌دهند که چه زمانی فعال باشند و چه زمانی استراحت کنند. برای مثال، هنگام صبح نور روشن باعث کاهش ترشح ملاتونین (melatonin) می‌شود؛ هورمونی که به خواب‌آلودگی کمک می‌کند. در شب، تاریکی ترشح ملاتونین را افزایش می‌دهد و بدن را برای خواب آماده می‌کند. اگر این چرخه به هم بریزد، بسیاری از فرایندهای بدن از جمله تنظیم خلق‌وخو مختل می‌شود.

جزئیات پژوهش تازه

تیم پژوهشی به سرپرستی ایان هیکی (Ian Hickie) از دانشگاه سیدنی، بیش از ۱۰ هزار نفر را که افسردگی شدید و عودکننده داشتند بررسی کردند. از آن‌ها درباره الگوهای خواب، تغییرات فصلی خلق‌وخو و سایر ویژگی‌ها پرسش شد و نمونه بزاق برای تحلیل DNA گرفته شد. نتایج نشان داد ۲۳ درصد از این افراد نشانه‌های اختلال ساعت زیستی را داشتند. این نشانه‌ها شامل شش مورد بود: تیپ شب‌رو بودن، دیرتر به خواب رفتن، احساس خستگی شدید هنگام بیدار شدن، خواب بیشتر در دوره‌های افسردگی، بیدار شدن دیرهنگام در روزهای تعطیل و تغییرات فصلی شدید در خلق‌وخو، انرژی، خواب و اشتها. وجود حداقل سه نشانه از این شش نشانه، فرد را در گروه «افسردگی سیرکادیَن» قرار می‌داد.

تفاوت‌های افسردگی سیرکادیَن با افسردگی معمول

افراد مبتلا به افسردگی سیرکادیَن علائم شدیدتری داشتند، از جمله افکار خودکشی بیشتر. همچنین سن شروع افسردگی در آن‌ها پایین‌تر بود؛ به‌طور میانگین ۱۸ سال در مقابل ۲۳ سال در گروه دیگر. این افراد به داروهای ضدافسردگی رایج مانند مهارکننده‌های بازجذب سروتونین (SSRIs) کمتر پاسخ می‌دادند و عوارض جانبی بیشتری تجربه می‌کردند. به گفته پژوهشگران، این احتمالاً به این دلیل است که این داروها بر نوعی افسردگی مرتبط با سروتونین اثر می‌گذارند، در حالی که افسردگی سیرکادیَن ریشه در اختلال ساعت زیستی دارد.

نقش ژن‌ها و سبک زندگی مدرن

تحلیل DNA نشان داد افراد با افسردگی سیرکادیَن بیشتر دارای واریانت‌های ژنی مرتبط با مشکلات خواب، وزن بالاتر، نشانگرهای التهابی و اختلال کم‌توجهی-بیش‌فعالی (ADHD) هستند. این یافته نشان می‌دهد که زمینه زیستی متمایزی برای این نوع افسردگی وجود دارد. از سوی دیگر، سبک زندگی مدرن نیز به اختلال ساعت زیستی دامن می‌زند. هیکی توضیح می‌دهد که ساعت بدن برای تنظیم دقیق خود به نور صبحگاهی نیاز دارد، اما ما بیشتر وقت خود را در فضای بسته و مقابل صفحه‌نمایش می‌گذرانیم و شب‌ها در معرض نور مصنوعی قرار می‌گیریم. این رفتارها دقیقاً برخلاف نیازهای تکاملی بدن ماست.

راه‌های درمان و تنظیم مجدد ساعت بدن

پژوهشگران در حال آغاز یک کارآزمایی بالینی هستند تا بررسی کنند آیا مصرف ملاتونین مصنوعی می‌تواند برای درمان افسردگی سیرکادیَن مؤثر باشد. پیش‌تر مشخص شده بود که دارویی به نام آگوملاتین (agomelatine) که اثر ملاتونین را در مغز تقلید می‌کند، خواب را بهبود می‌بخشد و افسردگی را کاهش می‌دهد. علاوه بر دارو، راهکارهای رفتاری نیز پیشنهاد می‌شود: بیدار شدن در ساعت ثابت هر روز نزدیک طلوع آفتاب و بیرون رفتن، قرار گرفتن در معرض نور شدید ظهرگاهی، و داشتن وعده‌های غذایی و زمان ورزش منظم در ساعات روز. شب‌ها نیز باید از خوردن غذای سنگین، ورزش شدید و نور روشن پرهیز کرد، زیرا اینها پیام‌های نادرستی به ساعت بدن می‌فرستند.

اهمیت یافته‌ها و چشم‌انداز آینده

این پژوهش نشان می‌دهد که افسردگی یک بیماری واحد نیست و ممکن است زیرگروه‌های مختلفی داشته باشد که هر کدام به درمان متفاوتی نیاز دارند. شناسایی زودهنگام افسردگی سیرکادیَن می‌تواند به بیماران کمک کند تا از مصرف داروهای نامناسب پرهیز کنند و درمان مؤثرتری دریافت کنند. به گفته هیکی، اصلاح ساعت بدن نه تنها به بهبود افسردگی کمک می‌کند، بلکه ممکن است التهاب را کاهش دهد و به وزن سالم کمک کند. با این حال، کولین لو (Colleen Loo) از دانشگاه نیو ساوت ولز هشدار می‌دهد که برای به رسمیت شناختن افسردگی سیرکادیَن به عنوان یک زیرگروه رسمی، پژوهش‌های بیشتری لازم است. اما او نیز توصیه می‌کند که بیماران مبتلا به افسردگی در صورت وجود اختلال خواب، درباره ملاتونین و راهکارهای رفتاری با پزشک خود مشورت کنند.

نتیجه‌گیری

این مطالعه گامی مهم در جهت درک نقش ساعت زیستی در سلامت روان است. اگرچه هنوز برای تغییر پروتکل‌های درمانی زود است، اما توجه به ریتم شبانه‌روزی و اصلاح آن می‌تواند به عنوان یک رویکرد مکمل در درمان افسردگی مورد توجه قرار گیرد. شاید ساده‌ترین توصیه این باشد: صبح‌ها کمی زیر نور آفتاب قدم بزنید و شب‌ها به بدن خود استراحت بدهید.