زلزله میانمار و درس‌هایی برای گسل سن آندریاس کالیفرنیا

مقدمه: زلزله‌ای که پنجره‌ای تازه گشود

در ۲۸ مارس ۲۰۲۵، زمین در نزدیکی شهر ماندالای در میانمار به شدت لرزید. زمین‌لرزه‌ای با بزرگی ۷.۷ ریشتر که ساختمان‌ها را تا فاصله ۱۳۳۰ کیلومتری در بانکوک تکان داد و دست‌کم ۳۷۰۰ کشته برجای گذاشت. اما اهمیت این رویداد تنها در ویرانی آن نیست؛ این زلزله به دانشمندان امکان داد تا برای نخستین بار سازوکار گسیختگی گسل را با جزئیاتی بی‌سابقه بررسی کنند و از آن برای درک خطر زلزله در نقاط دیگر جهان، از جمله کالیفرنیا، بهره ببرند.

گسل ساگاینگ: ساختاری مارپیچ و غیرمنتظره

گسل ساگاینگ که این زمین‌لرزه را ایجاد کرد، از نوع گسل‌های امتدادلغز (strike-slip) است؛ یعنی دو بلوک پوسته زمین در دو سوی گسل به‌صورت افقی و در جهت مخالف یکدیگر حرکت می‌کنند. پژوهشگران با استفاده از داده‌های دقیق ماهواره‌ای و یک ویدئوی امنیتی بی‌نظیر که لحظه شکافتن زمین را ثبت کرده بود، دریافتند که صفحه گسل یک سطح عمودی ساده نیست. در بخش شمالی، سطح گسل به سمت غرب شیب می‌کند؛ در میانه به حالت عمودی درمی‌آید و در بخش جنوبی به سمت شرق متمایل می‌شود. این ساختار تقریباً مارپیچی، الگوی انتشار امواج لرزه‌ای را به‌طور چشمگیری تغییر می‌دهد.

چرا جهت شیب گسل اهمیت دارد؟

آلیس-آگنس گابریل، ژئوفیزیکدان مؤسسه اقیانوس‌شناسی اسکریپس در دانشگاه کالیفرنیا سن‌دیگو و از نویسندگان این پژوهش که در نشریه Nature Communications منتشر شده، توضیح می‌دهد که به‌طور کلی لرزش شدیدتر در جهتی رخ می‌دهد که گسل به آن سو شیب دارد. دلیل فیزیکی این پدیده آن است که هنگام گسیختگی، انرژی لرزه‌ای به سمت شیب صفحه گسل متمرکز و تقویت می‌شود. بنابراین شکل سه‌بعدی گسل، مانند یک عدسی نامتقارن عمل می‌کند که امواج را در یک جهت کانونی‌تر می‌سازد.

پیوند با گسل سن آندریاس و زلزله بزرگ

گسل سن آندریاس در کالیفرنیا نیز از نوع امتدادلغز و مشابه گسل ساگاینگ است. این گسل توانایی تولید زمین‌لرزه‌ای با بزرگی حدود ۷.۸ ریشتر را دارد و بیش از یک قرن است که تنش در بخش‌هایی از آن انباشته شده است. بر اساس مدل‌سازی‌های جدید، اگر زلزله بزرگ در سن آندریاس رفتاری مشابه زلزله میانمار داشته باشد، جهت شیب گسل تعیین می‌کند که کدام سوی گسل لرزش شدیدتری را تجربه خواهد کرد. در مورد سن آندریاس، شیب به سمت داخل خشکی و به سوی بیابان‌های مرتفع کالیفرنیا است؛ منطقه‌ای که جمعیت کمتری نسبت به نواحی ساحلی دارد. این بدان معناست که در سناریوی مشابه، احتمالاً لرزش شدیدتر در سمت بیابانی رخ می‌دهد تا در سمت ساحلی.

نقش رسوبات و شرایط محلی

گابریل هشدار می‌دهد که همه ساکنان نزدیک گسل‌های خطرناک باید برای لرزش شدید آماده باشند، زیرا تغییرات کوچک محلی می‌تواند شدت لرزش را به‌شدت تحت تأثیر قرار دهد. برای مثال، لس‌آنجلس روی حوضه‌ای پر از رسوب قرار دارد که در هنگام زلزله بزرگ مانند لرزاننده‌ای عمل می‌کند و امواج لرزه‌ای را تقویت می‌کند. این پدیده که «تقویت محلی» (site amplification) نامیده می‌شود، نشان می‌دهد که حتی با وجود پیش‌بینی‌های کلی، شرایط زمین‌شناسی محلی می‌تواند تفاوت‌های بزرگی در میزان خسارت ایجاد کند.

پیش‌بینی بخش‌هایی از زلزله: از رویا تا واقعیت

پژوهشگران در این مطالعه بررسی کردند که آیا می‌توانستند پیش از وقوع زلزله، برخی ویژگی‌های آن را از داده‌های پایشی موجود پیش‌بینی کنند. آن‌ها می‌دانستند که بخش‌هایی از گسل ساگاینگ «قفل» شده‌اند؛ یعنی با وجود حرکت صفحات زمین‌ساختی در دو طرف، سنگ‌ها در خط گسل در هم گیر کرده و تنش را برای ۱۸۶ سال انباشته کرده‌اند. نتایج نشان داد که با استفاده از شکل دقیق گسل در عمق و مدت زمان قفل‌شدگی بخش‌ها، می‌توان مسیر، شکل و سرعت گسیختگی را پیش‌بینی کرد. این یافته راه را برای پیش‌بینی مشابه در گسل سن آندریاس و دیگر گسل‌های مهم جهان هموار می‌کند.

از مدل‌سازی تا آمادگی عمومی

گابریل و همکارانش اکنون در حال به‌روزرسانی مدل زلزله بزرگ در گسل سن آندریاس هستند. نتایج این به‌روزرسانی به آمادگی عمومی، تدوین آیین‌نامه‌های ساختمانی و آموزش مدیران بحران کمک خواهد کرد. به گفته او، این پژوهش نشان می‌دهد چگونه داده‌های بلندمدت پایش گسل‌ها می‌تواند به ابزاری کارآمد برای کاهش خطر زلزله تبدیل شود. اگرچه پیش‌بینی زمان دقیق زلزله هنوز ممکن نیست، اما پیش‌بینی ویژگی‌هایی مانند جهت و شدت لرزش، گامی مهم در جهت نجات جان انسان‌هاست.

نتیجه‌گیری

زلزله ویرانگر میانمار، با وجود فاجعه‌بار بودن، به دانشمندان آموخت که ساختار سه‌بعدی گسل‌ها نقش کلیدی در توزیع لرزش دارد. این دانش می‌تواند به جوامع پرخطری مانند کالیفرنیا کمک کند تا برای «زلزله بزرگ» آینده آماده‌تر شوند. علم زلزله‌شناسی هنوز نمی‌تواند زمان وقوع را پیش‌بینی کند، اما می‌تواند بگوید کجا و چگونه زمین خواهد لرزید — و همین می‌تواند تفاوت میان زندگی و مرگ باشد.