افزایش شش‌برابری سرطان روده بزرگ در کودکان: پژوهش‌ها برای یافتن علت

سرطانی که دیگر فقط بیماری سالمندان نیست

برای دهه‌ها، سرطان روده بزرگ (colorectal cancer) را بیماری سن و سال می‌دانستند؛ سرطانی که در دهه ششم و هفتم زندگی سراغ انسان می‌آید و از آنجا که رشدش کند است، با غربالگری به‌موقع می‌توان پیش از تبدیل شدن به تومور بدخیم، ضایعات پیش‌سرطانی را از بدن خارج کرد. اما داده‌های تازه این تصویر آرام را به هم زده است. در ایالات متحده، شمار کودکان، نوجوانان و جوانانی که به این سرطان مبتلا می‌شوند در حال افزایش است و بررسی‌های بالینی نشان می‌دهد شکل بیماری در آنان با آنچه در سالمندان دیده می‌شود تفاوت‌هایی جدی دارد.

سرطان روده بزرگ چگونه آغاز می‌شود

روده بزرگ (colon) و راست‌روده (rectum) بخش پایانی لوله گوارش هستند؛ جایی که آب و نمک‌های صفراوی از مواد غذایی باقی‌مانده بازجذب می‌شود و مدفوع شکل می‌گیرد. دیواره این اندام از لایه‌ای سلولی پوشیده شده که constantly در حال نوسازی است. وقتی سلول‌های این لایه دچار جهش‌های ژنتیکی (mutation) پیاپی شوند و سازوکارهای کنترلی رشد از کار بیفتند، ابتدا توده‌های خوش‌خیم یا پولیپ (polyp) و سپس تومور بدخیم پدید می‌آید. سرعت این زنجیره معمولاً کند است؛ به همین دلیل کولونوسکوپی (colonoscopy) در افراد بالای پنجاه سال توانسته است با برداشتن پولیپ‌های پیش‌سرطانی، شمار موارد را در این گروه سنی کاهش دهد.

شکافی که هر سال پهن‌تر می‌شود

آمارها یک الگوی متناقض را نشان می‌دهند: حدود ۵۵ درصد از کل موارد سرطان روده بزرگ در افراد بالای ۶۵ سال تشخیص داده می‌شود و تنها ۱۶ درصد به افراد ۴۹ سال یا کمتر تعلق دارد؛ یعنی این بیماری همچنان در جوانان نادر است. با این حال روند تغییر کرده است. بر پایه تحلیل داده‌های مرکز کنترل و پیشگیری بیماری‌های آمریکا، در سال ۱۹۹۹ نرخ تشخیص در کودکان ۱۰ تا ۱۴ ساله یک نفر در هر یک میلیون بود و در سال ۲۰۲۰ به شش نفر در هر یک میلیون رسید. در گروه ۱۵ تا ۱۹ ساله این نرخ از سه نفر به سیزده نفر در هر یک میلیون افزایش یافت؛ رشدی نزدیک به شش برابر در دو دهه.

این افزایش در حالی رخ می‌دهد که نرخ بیماری در سالمندان ثابت مانده یا کاهش یافته است. توضیح این شکاف تا حدی روشن است: افراد بالای پنجاه سال به‌طور منظم غربالگری می‌شوند و پولیپ‌هایشان پیش از بدخیم شدن برداشته می‌شود. اما این توضیح فقط نیمه ماجراست، زیرا کاهش در گروه سالمند را توضیح می‌دهد، نه افزایش در کودکان را.

میکروبیوم روده؛ مظنون نخست

بیشتر پژوهش‌های اخیر بر میکروبیوم روده (gut microbiome) متمرکز شده است؛ جامعه‌ای از باکتری‌ها، قارچ‌ها و دیگر ریزاندامگان‌ها که در روده بزرگ زندگی می‌کنند و در گوارش، ساخت ویتامین‌ها و آموزش سیستم ایمنی نقش دارند. فرضیه اصلی این است که اختلال در تعادل این جامعه می‌تواند التهاب (inflammation) مزمن ایجاد کند و التهاب نیز به نوبه خود محیطی پر از مولکول‌های آسیب‌زن به DNA بسازد؛ محیطی که احتمال جهش و در نتیجه سرطانی شدن سلول را بالا می‌برد.

شاهد ملموس این فرضیه، وجود سویه‌ای خاص از باکتری رایج اشریشیا کلی (Escherichia coli) است که با سرطان روده بزرگ پیوندی قوی دارد. این سویه قطعه‌ای ژنتیکی دارد که ترکیباتی سمی برای DNA تولید می‌کند. اما این باکتری تنها بخش کوچکی از تصویر را توضیح می‌دهد و نمی‌تواند همه موارد سرطان در جوانان را توجیه کند. به بیان دیگر، هنوز روشن نیست چرا میکروبیوم روده نسل‌های تازه در حال دگرگونی است.

چرا بیماری در جوانان تهاجمی‌تر است

پژوهش تازه‌ای که در نشست سالانه آکادمی آمریکایی پزشکی کودکان ارائه شد، پرونده ۸۴ بیمار زیر ۲۱ سال را که بین سال‌های ۲۰۱۲ تا ۲۰۲۳ تشخیص داده شده بودند بررسی کرد. میانه سن تشخیص فقط ۱۶ سال بود و میانه فاصله زمانی میان آغاز علائم و تشخیص تنها دوازده هفته. نکته مهم‌تر آنکه تنها حدود ۲۰ درصد بیماران خویشاوند نزدیکی با سرطان روده بزرگ داشتند؛ یعنی در بسیاری از این موارد، عامل ارثی نقش تعیین‌کننده نداشته است.

هشتاد درصد این بیماران در مرحله سوم یا چهارم بیماری تشخیص داده شدند؛ مرحله‌ای که تومور به گره‌های لنفی یا اندام‌های دورتر دست‌اندازی کرده است. برای مقایسه، در میان بیماران همه گروه‌های سنی حدود ۶۰ درصد در همین دو مرحله تشخیص داده می‌شوند. علاوه بر این، یک‌سوم بیماران نشانگرهای سلولی سرطان‌های به‌شدت تهاجمی را داشتند.

بخشی از این تفاوت را می‌توان به تأخیر در تشخیص نسبت داد؛ وقتی علائم در کودک با دل‌درد ساده اشتباه گرفته می‌شود، زمان طلایی از دست می‌رود. اما پژوهشگران فرضیه دیگری را نیز جدی می‌گیرند: این سرطان‌ها ممکن است در بدن جوانان به شکلی متفاوت از بدن سالمندان شکل بگیرند و مسیر زیست‌شناختی دیگری را طی کنند.

علائمی که نباید نادیده گرفته شوند

در همان مطالعه، ۷۵ درصد بیماران پیش از تشخیص درد شکم و کمر گزارش کرده بودند، ۴۵ درصد تغییر در اجابت مزاج داشتند، ۴۳ درصد کاهش وزن بی‌دلیل را تجربه کرده بودند و ۳۸ درصد خون‌ریزی مقعدی داشتند. این‌ها علائم کلاسیک سرطان روده بزرگ هستند، اما در کودکان به‌سادگی نادیده گرفته می‌شوند، چون همین نشانه‌ها معمولاً علت‌های بی‌خطر و شایعی مانند عفونت گوارشی یا یبوست دارند.

نکته کلیدی این است که سرطان روده بزرگ در کودکان رویدادی بسیار نادر است و درد شکم در کودکان در بیشتر موارد ارتباطی با سرطان ندارد. اما درد یا ناراحتی گوارشی که بهبود نمی‌یابد یا به‌تدریج بدتر می‌شود، و به‌ویژه کاهش وزن و وجود خون در مدفوع که در کودکان بسیار غیرمعمول است، نیازمند بررسی پزشکی است.

چرا این پژوهش اهمیت دارد

افزایش بروز یک بیماری در گروه سنی‌ای که تا دیروز آن را مصون می‌دانستیم، فقط یک آمار نیست؛ نشانه‌ای از تغییر رابطه میان بدن انسان و محیط زندگی اوست. غذاهای فوق‌فرآوری‌شده، مصرف گسترده آنتی‌بیوتیک در کودکی، استرس مزمن و کم‌تحرکی همگی می‌توانند ترکیب میکروبیوم روده را تغییر دهند، اما هیچ‌یک به‌تنهایی توضیح‌دهنده کل ماجرا نیست. به احتمال زیاد با مجموعه‌ای از عوامل و برهم‌کنش پیچیده آن‌ها روبه‌رو هستیم.

اهمیت دیگر این پژوهش، اصلاح مسیر تشخیص است. اگر پزشکان و خانواده‌ها بیاموزند که علائم گوارشی پایدار در کودکان را جدی بگیرند و در صورت لزوم به بررسی‌های تکمیلی تن دهند، شاید بخشی از آن ۸۰ درصدِ مرحله سوم و چهارم به مرحله اول و دوم منتقل شود؛ و این تفاوت، در بسیاری از سرطان‌ها، تفاوت میان درمان‌پذیری و ناتوانی درمان است.

چشم‌انداز آینده

پرسش بنیادین همچنان بی‌پاسخ است: چه چیزی در دو دهه گذشته تغییر کرد که بدن جوانان را در برابر این سرطان آسیب‌پذیرتر کرد؟ پاسخ دادن به آن نیازمند پژوهش‌های بلندمدت بر روی میکروبیوم، رژیم غذایی و سابقه دارویی نسل‌های تازه است. تا آن زمان، آگاهی عمومی و دقت بیشتر در تشخیص، مؤثرترین ابزار در دسترس است. علمی که در چنین نقطه‌ای ایستاده، دقیقاً همان جایی است که مشاهده دقیق آمار و پرسش ساده «چرا؟» می‌تواند مسیر سلامت عمومی را تغییر دهد.