بارش شهابی جبار (اوريونید) و عبور زمین از بقایای دنباله‌دار هالی

بارش شهابی جبار: یادگار دنباله‌دار هالی

هر سال در حدود ۲۱ و ۲۲ اکتبر (اواخر مهر و اوایل آبان)، ساکنان زمین شاهد یکی از شناخته‌شده‌ترین بارش‌های شهابی سالانه هستند: بارش شهابی جبار (Orionid). این بارش زمانی رخ می‌دهد که زمین در مسیر حرکت خود به دور خورشید، از میان توده‌ای از ذرات گرد و غبار و سنگ‌های کوچک به‌جای‌مانده از دنباله‌دار معروف ۱P/هالی (1P/Halley) عبور می‌کند. این ذرات که اندازه‌هایشان از دانه‌های ماسه تا سنگ‌های کوچک متغیر است، با سرعت بسیار زیاد وارد جو زمین می‌شوند و در اثر اصطکاک و فشردگی هوا، می‌سوزند و پدیده‌ای را به نام شهاب (meteor) یا «ستاره دنباله‌دار» پدید می‌آورند.

دنباله‌دار هالی یکی از مشهورترین اجرام آسمانی است که هر ۷۶ سال یک بار به دور خورشید می‌گردد. آخرین حضور آن در بخش داخلی منظومه شمسی در سال ۱۹۸۶ بود و ناوگان بزرگی از فضاپیماها از جمله کاوشگر جوتو (Giotto) آژانس فضایی اروپا از نزدیک آن را بررسی کردند. در هر بار عبور، این دنباله‌دار مقادیری از مواد سطحی خود را در طول مدارش پراکنده می‌کند و یک «جریان غبار» (debris stream) به جا می‌گذارد. زمین هر ساله در اواخر مهر و اوایل آبان از نزدیکی این جریان عبور می‌کند و به همین دلیل بارش شهابی جبار تکرار می‌شود.

سازوکار بارش شهابی: چگونه شهاب‌ها می‌درخشند؟

وقتی ذره‌ای از بقایای دنباله‌دار با سرعت حدود ۶۶ کیلومتر بر ثانیه (نزدیک به ۲۳۷ هزار کیلومتر بر ساعت) وارد جو زمین می‌شود، در ارتفاع ۸۰ تا ۱۲۰ کیلومتری، هوای پیش روی خود را به شدت فشرده می‌کند. این فشردگی، دمای هوا را به هزاران درجه می‌رساند و ذره را تبخیر می‌کند. در این فرآیند، اتم‌های موجود در ذره و مولکول‌های جو برانگیخته شده و با بازگشت به حالت پایه، نور منتشر می‌کنند. به همین دلیل است که شهاب‌ها می‌درخشند و رد نورانی کوتاه یا بلندی از خود به جای می‌گذارند.

سرعت بسیار زیاد شهاب‌های جباری باعث می‌شود که این شهاب‌ها از بیشتر بارش‌های دیگر سریع‌تر و درخشان‌تر باشند. به گفته کارشناسان، در شرایط آسمان تاریک و بدون آلودگی نوری، می‌توان در ساعت اوج بارش، بین ۱۰ تا ۲۰ شهاب را در هر ساعت مشاهده کرد. البته این تعداد نسبت به بارش‌های پرنورتری مانند برساوشی (Perseid) کمتر است، اما سرعت و درخشندگی خاص شهاب‌های جباری، آن را به رویدادی جذاب برای علاقه‌مندان تبدیل می‌کند.

زمان و جهت رصد

بهترین زمان برای رصد بارش شهابی جبار، بامداد ۲۲ اکتبر (حدود ۳۰ مهر) و در ساعات پس از نیمه‌شب تا سپیده‌دم است. در این شب، ماه در حالت کوژ افزاینده (waxing gibbous) و با روشنایی حدود ۷۴ درصد در آسمان حضور دارد. نور ماه می‌تواند شهاب‌های کم‌نورتر را پنهان کند، اما خوشبختانه ماه چند ساعت پس از نیمه‌شب غروب می‌کند و پنجره‌ای از آسمان تاریک را پیش از سپیده‌دم فراهم می‌آورد. بنابراین توصیه می‌شود رصد را به ساعات پایانی شب موکول کنید.

کانون بارش (radiant) در صورت فلکی جبار (Orion) و نزدیک ستاره سرخ‌گون ابط‌الجوزا (Betelgeuse) قرار دارد. این صورت فلکی در ساعات بامداد در افق جنوب شرقی برای نیم‌کره شمالی و بسیاری از مناطق ایران قابل مشاهده است. برای یافتن بهترین میدان دید، بهتر است به منطقه‌ای دور از نورهای مصنوعی بروید و اجازه دهید چشمان‌تان حداقل ۲۰ تا ۳۰ دقیقه به تاریکی عادت کند. همچنین نگاه کردن به نقاطی با فاصله ۴۰ تا ۹۰ درجه از کانون بارش، به دلیل طولانی‌تر بودن رد شهاب‌ها، توصیه می‌شود.

اهمیت علمی و آموزشی

بارش‌های شهابی نه تنها زیبایی‌های آسمان شب را به ما نشان می‌دهند، بلکه فرصتی برای مطالعه ترکیب شیمیایی دنباله‌دارها و مواد اولیه منظومه شمسی فراهم می‌کنند. ذراتی که در جو می‌سوزند، حاوی اطلاعاتی درباره مواد سازنده دنباله‌دار هالی هستند. اگرچه بیشتر این ذرات بسیار کوچک‌اند و به سطح زمین نمی‌رسند، اما تحلیل نور آنها (طیف‌سنجی) می‌تواند عناصر موجود را آشکار کند.

علاوه بر این، بارش‌های شهابی یادآور ارتباط متقابل زمین و اجرام آسمانی هستند. دنباله‌دار هالی هر ۷۶ سال یک بار به دیدار ما می‌آید، اما بقایای آن هر ساله در آسمان می‌درخشند و به نوعی حضور همیشگی این دنباله‌دار در نزدیکی زمین را یادآوری می‌کنند. برای دانش‌آموزان و دانشجویان، رصد این بارش می‌تواند نقطه شروعی برای علاقه‌مندی به نجوم و علوم فضایی باشد.

چه انتظاری از بارش امسال داشته باشیم؟

بارش جبار امسال نیز مانند سال‌های گذشته در شب‌های ۲۱ و ۲۲ اکتبر به اوج می‌رسد. با وجود نور ماه، اگر به مکان تاریک بروید و پس از غروب ماه صبر کنید، می‌توانید شهاب‌های درخشان را ببینید. لازم نیست به تجهیزات خاصی نیاز داشته باشید؛ چشم غیرمسلح بهترین ابزار برای رصد شهاب‌هاست. تنها کافی است لباس گرم بپوشید، دراز بکشید و آسمان را تماشا کنید.

در صورت تمایل به عکاسی، استفاده از دوربین با لنز واید و تنظیمات نوردهی طولانی (حدود ۱۵ تا ۳۰ ثانیه) و ایزو بالا (مثلاً ۱۶۰۰ تا ۳۲۰۰) می‌تواند رد شهاب‌ها را ثبت کند. اما مهم‌تر از عکاسی، لذت بردن از این پدیده طبیعی و درک جایگاه خود در منظومه شمسی است.

بارش شهابی جبار فرصتی است تا با یکی از زیباترین نمایش‌های طبیعت آشنا شویم و دریابیم که زمین ما در میان بقایای یک دنباله‌دار باستانی حرکت می‌کند. هر شهاب، تکه‌ای از تاریخ منظومه شمسی است که برای لحظه‌ای می‌درخشد و سپس محو می‌شود.