آیا در گذشته کوهی بلندتر از اورست وجود داشته است؟

مقدمه

کوه اورست با ارتفاع ۸۸۴۹ متر از سطح دریا، بلندترین قله زمین است. اما آیا در طول تاریخ ۴.۵ میلیارد ساله سیاره ما، کوهی بلندتر از اورست وجود داشته است؟ این پرسشی است که ذهن زمین‌شناسان را به خود مشغول کرده است. پاسخ قطعی نیست، اما شواهد زمین‌شناسی سرنخ‌هایی از وجود قله‌های عظیم باستانی به دست می‌دهد.

کوه‌ها چگونه تشکیل می‌شوند؟

کوه‌ها در واقع بخش‌هایی از پوسته قاره‌ای هستند که در اثر برخورد آرام صفحات تکتونیکی به بالا رانده شده‌اند. این پوسته بسیار سنگین است و بخش عمده آن در زیر سطح زمین قرار دارد. همان‌طور که یخ‌کوه‌ها تنها نوکشان از آب بیرون است، کوه‌ها نیز تنها بخش کوچکی از توده سنگی عظیمی هستند که ریشه در اعماق پوسته دارند. برای مثال، رشته‌کوه هیمالیا ستونی از پوسته دارد که تا ۸۰ کیلومتر در عمق زمین فرو می‌رود. با مقایسه این عدد با ارتفاع اورست (حدود ۹ کیلومتر)، درمی‌یابیم که بلندترین کوه جهان تنها ۱۴ درصد از کل توده سنگی خود را نشان می‌دهد.

محدودیت ارتفاع کوه‌ها

این ساختار نشان می‌دهد که ارتفاع کوه‌ها محدودیتی دارد: اگر کوهی بیش از حد بلند شود، در نهایت تحت وزن خود فرو می‌ریزد. بنابراین، برای یافتن کوه‌های بلندتر از اورست در گذشته، باید به دنبال مناطقی با پوسته بسیار ضخیم و ریشه‌های عمیق باشیم.

ابرکوه‌های گمشده

زمین‌شناسان نمی‌توانند دقیقاً بگویند بلندترین قله صدها میلیون سال پیش چه ارتفاعی داشته است. به گفته آلن کالینز، استاد زمین‌شناسی دانشگاه آدلاید استرالیا، «متأسفانه هرگز به آن سطح از جزئیات نخواهیم رسید.» با این حال، سرنخ‌هایی در رسوبات باقی‌مانده در پوسته زمین وجود دارد که از عظمت گمشده قله‌های باستانی خبر می‌دهد. دانشمندان با مطالعه این پوسته‌ها می‌توانند عمق فرورفتگی آن‌ها را دریابند و از این طریق ارتفاع احتمالی کوه‌های باستانی را تخمین بزنند.

نامزدهای بلندترین کوه تاریخ

ابرکوه ترانس‌گوندوانا

یکی از جدی‌ترین نامزدها، رشته‌کوه ترانس‌گوندوانا است که حدود ۶۵۰ میلیون سال پیش در اثر برخورد آفریقا و آمریکای جنوبی با عربستان، هند، استرالیا و جنوبگان شکل گرفت و ابرقاره گوندوانا را پدید آورد. شواهد این کوه‌ها در مناطقی مانند جنوب هند، سریلانکا، تانزانیا و کنیا دیده می‌شود. این رشته‌کوه حدود سه برابر هیمالیا طول داشته است. کالینز می‌گوید: «اگر امروز در آن مناطق قدم بزنید، سنگ‌هایی را می‌بینید که زمانی در پایین این کمربند کوهستانی قرار داشتند.» پوسته این مناطق به طور متوسط ضخیم‌تر از پوسته هیمالیاست و بخش‌هایی از آن تا ۳۰ کیلومتر عمق دارند، حتی پس از نیم میلیارد سال فرسایش. به گفته کالینز، «در نقطه‌ای، آن‌ها احتمالاً تا نیمه ستون پوسته‌ای ۶۰ کیلومتری پایین رفته بودند.» این بدان معناست که کوه‌های بالای این پایه می‌توانستند به بلندی اورست باشند.

کوه‌زایی گرنویل

نامزد دیگر، کوه‌زایی گرنویل است که حدود ۱.۳ میلیارد سال پیش با تشکیل ابرقاره رودینیا پدید آمد. بقایای آن در جنوب شرقی انتاریو و شمال غربی ورمونت دیده می‌شود. اما اطلاعات درباره این رشته‌کوه کمتر است و برخی محققان معتقدند که ارتفاع آن به ترانس‌گوندوانا یا هیمالیا نمی‌رسیده است.

ابرکوه نونا

حدود ۲ میلیارد سال پیش، تشکیل ابرقاره نونا (کلمبیا) نیز شواهدی از کوه‌های عظیم به جای گذاشت. زی‌یی ژو، زمین‌شیمیدان دانشگاه کرتین استرالیا، با بررسی ترکیب بلورهای زیرکن در پوسته زیر این رشته‌کوه گمشده، شواهدی از این ابرکوه یافته است.

چرا هیمالیا هنوز بلند است؟

رشته‌کوه هیمالیا بین ۵۰ تا ۴۰ میلیون سال پیش در اثر برخورد صفحات قاره‌ای هند و اوراسیا شروع به شکل‌گیری کرد. این کوه‌ها نسبتاً جوان هستند و به همین دلیل هنوز بلند باقی مانده‌اند. کوه‌های بلند و ناهموار به سرعت فرسایش می‌یابند، اما هیمالیا همچنان در حال رشد است زیرا دو صفحه هنوز به هم فشار می‌آورند. در هیمالیا، بلندترین قله‌ها در حاشیه فلات تبت قرار دارند که به طور متوسط ۶ کیلومتر بالاتر از سطح دریا است. رشته‌کوه ترانس‌گوندوانا نیز ممکن است فلات مشابهی در جنوب ماداگاسکار داشته بوده باشد، به این معنی که حاشیه آن در شرق ماداگاسکار، جنوب هند و شرق جنوبگان قرار داشته است.

محدودیت‌های روش‌های علمی

هرچه به گذشته دورتر می‌رویم، تصویر مبهم‌تر می‌شود. زمانی که زمین گرم‌تر بود، کوه‌ها احتمالاً نمی‌توانستند به ارتفاع زیاد برسند زیرا پوسته گرم‌تر وزن کمتری را تحمل می‌کند. صفحات قاره‌ای پایدار و سنگ‌ها تنها از حدود ۴ میلیارد سال پیش شروع به تشکیل کردند و صدها میلیون سال دیگر طول کشید تا قاره‌های بزرگ شکل بگیرند. به گفته ژو، در حال حاضر رشته‌کوه‌های نونا، ترانس‌گوندوانا و هیمالیا بهترین نامزدها برای داشتن بلندترین کوه‌های تاریخ هستند. اما تعیین دقیق بلندترین قله خاص احتمالاً با روش‌های علمی فعلی غیرممکن است. ژو می‌گوید: «این یک پرسش باز است.»

جمع‌بندی

اگرچه نمی‌توان با اطمینان گفت که آیا کوهی بلندتر از اورست در گذشته وجود داشته است یا خیر، شواهد زمین‌شناسی نشان می‌دهد که ابرکوه‌های باستانی مانند ترانس‌گوندوانا و نونا احتمالاً ارتفاعی نزدیک یا حتی بیش از اورست داشته‌اند. این کوه‌ها در اثر برخورد صفحات قاره‌ای شکل گرفته‌اند و ریشه‌های عمیق آن‌ها در پوسته زمین، گواهی بر عظمت آن‌هاست. مطالعه این کوه‌های گمشده نه تنها به درک تاریخ زمین کمک می‌کند، بلکه محدودیت‌های ارتفاع کوه‌ها و فرآیندهای تکتونیکی را نیز آشکار می‌سازد.