کشف دو تندیس عظیم رامسس دوم در شمال مصر

کشف تازه در محوطه‌ای با اهمیت تاریخی در روستای بهبیت‌الحجر (Behbeit El Hagar) در شمال مصر، بقایای دو تندیس سنگی عظیم کشف شده است که به احتمال زیاد رامسس دوم، یکی از شناخته‌شده‌ترین فرمانروایان مصر باستان، را به تصویر می‌کشند. این کشف زمانی رخ داد که خالد الشحات، یکی از ساکنان منطقه، هنگام کار در زمین خود با بقایای آثار باستانی روبه‌رو شد و موضوع را به وزارت گردشگری و آثار باستانی مصر اطلاع داد. پس از آن، گروهی از باستان‌شناسان برای کاوش و مطالعه بقایا به محل اعزام شدند. اهمیت این کشف فقط به اندازه بزرگ تندیس‌ها محدود نمی‌شود. شواهد جدید نشان می‌دهند که رامسس دوم احتمالاً در این محوطه نیز برنامه‌های ساختمانی مهمی داشته است؛ موضوعی که با یافته‌های پیشین از همین مکان سازگار است. ## رامسس دوم چه کسی بود؟ رامسس دوم (Ramesses II) از حدود سال ۱۲۷۹ تا ۱۲۱۳ پیش از میلاد بر مصر حکومت کرد و با حدود ۶۶ سال سلطنت، یکی از طولانی‌ترین دوره‌های فرمانروایی در تاریخ مصر باستان را داشت. دوران او با دوره پادشاهی نوین (New Kingdom) و به‌ویژه دودمان نوزدهم مصر هم‌زمان بود؛ دوره‌ای که مصر قدرت سیاسی و نظامی قابل‌توجهی در منطقه داشت. در زمان حکومت رامسس دوم، قلمرو تحت نفوذ مصر تا بخش‌هایی از شام در شمال شرقی امتداد می‌یافت. او همچنین پروژه‌های ساختمانی گسترده‌ای را در نقاط مختلف قلمرو خود آغاز کرد. معابد، بناهای یادمانی و تندیس‌های متعدد از او باقی مانده‌اند؛ بنابراین باستان‌شناسان از آثار معماری و تصویری دوره او برای مطالعه ساختار سیاسی، مذهبی و فرهنگی مصر باستان استفاده می‌کنند. ## تندیس نخست؛ تصویری سنگی از قدرت فرعون بزرگ‌ترین تندیس کشف‌شده احتمالاً در زمان ساخت حدود ۸٫۵ متر ارتفاع داشته است؛ یعنی ارتفاعی تقریباً معادل یک ساختمان سه‌طبقه. امروزه بخش عمده‌ای از آن از بین رفته و مهم‌ترین قسمت باقی‌مانده، سر تندیس است که حدود ۱٫۶ متر ارتفاع دارد. رامسس دوم در این اثر تاج دوگانه مصر (Double Crown of Egypt) را بر سر دارد. این تاج از ترکیب دو تاج سنتی تشکیل شده بود و نمادی مهم از فرمانروایی بر دو بخش تاریخی مصر، یعنی مصر علیا و مصر سفلی، به شمار می‌رفت. بنابراین تاج تنها یک عنصر تزئینی نبود؛ بلکه در زبان تصویری مصر باستان، نشانه‌ای از حاکمیت و یکپارچگی سرزمین محسوب می‌شد. در بخشی از ستون پشتی تندیس نیز کتیبه‌ای هیروگلیفی (Hieroglyphic inscription) دیده می‌شود. این کتیبه نام هوروسی (Horus name) رامسس دوم را ثبت کرده است: «هور-کا-ناخت-مری-معت» که معنایی نزدیک به «گاو نیرومند، محبوب حقیقت و راستی» دارد. فرعون‌های مصر باستان معمولاً چند نام رسمی داشتند و «نام هوروسی» یکی از آنها بود. این نام به هوروس (Horus)، ایزد آسمان در دین مصر باستان، ارتباط داشت. مطالعه چنین نام‌هایی به پژوهشگران امکان می‌دهد هویت پادشاه و جایگاه مذهبی و سیاسی او را با دقت بیشتری بررسی کنند. ## تندیس دوم و نشانه‌های شناسایی تندیس دوم حدود ۲٫۴ متر ارتفاع دارد و آن نیز به احتمال زیاد رامسس دوم را نشان می‌دهد. در این اثر، فرعون سربند نمس (Nemes) بر سر دارد؛ پوششی راه‌راه که در تصاویر رسمی فرعون‌ها دیده می‌شود و از شناخته‌شده‌ترین عناصر پوشش سلطنتی مصر باستان است. در نزدیکی این تندیس، قطعه‌ای از گرانیت صورتی نیز پیدا شده است که دو کتیبه هیروگلیفی روی آن وجود دارد. این کتیبه‌ها نام رامسس دوم را ذکر می‌کنند و او را با عناوینی مانند «پادشاه مصر علیا و سفلی» و «پسر رع» معرفی می‌کنند. رع (Ra) یکی از مهم‌ترین ایزدان خورشیدی مصر باستان بود. وجود نام شخصی، القاب سلطنتی و ویژگی‌های تصویری مشخص در کنار یکدیگر اهمیت زیادی دارد. باستان‌شناسان برای شناسایی یک تندیس تنها به شباهت چهره متکی نیستند؛ بلکه کتیبه‌ها، تاج، پوشش، سبک هنری، محل کشف و ارتباط اثر با سایر بقایای معماری را نیز در کنار هم قرار می‌دهند. این روش شبیه حل یک مسئله تاریخی با استفاده از چند قطعه مستقل از یک پازل است. ## چرا بهبیت‌الحجر اهمیت دارد؟ بهبیت‌الحجر به دلیل وجود معبدی بزرگ اختصاص‌یافته به ایزیس (Isis)، یکی از ایزدان مهم مصر باستان، شناخته می‌شود. ایزیس با مفاهیمی مانند درمان، جادو و حفاظت ارتباط داشت و پرستش او در دوره‌های مختلف تاریخ مصر اهمیت زیادی پیدا کرد. با این حال، شواهد مربوط به حضور رامسس دوم در این محوطه پیش از کشف اخیر نیز وجود داشت. در سال‌های گذشته، دو قطعه معماری دارای نام رامسس دوم در نزدیکی معبد پیدا شده بود. یکی از آنها احتمالاً بخشی از بالای یک تندیس و دیگری بخشی از دیوار بوده است. در نتیجه، یافته‌های جدید یک مشاهده منفرد نیستند؛ بلکه به مجموعه‌ای از شواهد پیشین افزوده می‌شوند. اگر تفسیر باستان‌شناسان درست باشد، رامسس دوم در این مکان فعالیت‌های ساختمانی قابل‌توجهی انجام داده است. بررسی بیشتر محوطه می‌تواند مشخص کند که این پروژه‌ها دقیقاً چه ابعادی داشته‌اند و تندیس‌ها چه نقشی در طراحی و کارکرد مذهبی یا سیاسی مجموعه ایفا می‌کرده‌اند. ## تندیس‌های غول‌پیکر چگونه ساخته می‌شدند؟ ساخت تندیس‌هایی با ارتفاع چندین متر در جهان باستان به دانش فنی، نیروی انسانی و سازمان‌دهی گسترده نیاز داشت. سنگ باید از معدن استخراج، به قطعات مناسب تبدیل و سپس به محل ساخت منتقل می‌شد. پس از آن، سنگ‌تراشان به‌تدریج حجم اضافی را حذف می‌کردند تا شکل نهایی ایجاد شود. در چنین آثاری، انتخاب سنگ نیز اهمیت داشت. گرانیت ماده‌ای بسیار سخت است و کار با آن در مقایسه با سنگ‌های نرم‌تر به ابزار و مهارت بیشتری نیاز دارد. انتقال قطعات سنگین نیز به سامانه‌های مهندسی برای کشیدن، لغزاندن و قرار دادن سنگ‌ها نیاز داشت. بنابراین یک تندیس سلطنتی را می‌توان حاصل همکاری میان معدن‌کاران، سنگ‌تراشان، مهندسان، کارگران حمل‌ونقل و سازمان اداری حکومت دانست. ## معنای کشف برای آینده پژوهش‌ها ارزش علمی این کشف زمانی بیشتر خواهد شد که کاوش‌های بعدی ارتباط میان تندیس‌ها، معبد و سایر سازه‌های محوطه را روشن کنند. موقعیت دقیق هر قطعه، لایه‌های خاک اطراف، بقایای معماری و ارتباط میان کتیبه‌ها می‌توانند اطلاعاتی درباره زمان ساخت و تغییرات محوطه در طول تاریخ ارائه دهند. این مسئله اهمیت حفاظت از محوطه را نیز برجسته می‌کند. رشد شهری می‌تواند آثار باستانی را در معرض تخریب یا از دست رفتن زمینه تاریخی آنها قرار دهد. در باستان‌شناسی، خود شیء تنها بخشی از اطلاعات است؛ محل دقیق کشف آن و رابطه‌اش با دیگر آثار نیز داده علمی محسوب می‌شود. دو تندیس تازه کشف‌شده، در کنار کتیبه‌ها و بقایای معماری پیشین، تصویری دقیق‌تر از گستره فعالیت‌های رامسس دوم در شمال مصر ارائه می‌کنند. ادامه کاوش‌ها ممکن است نه‌تنها آثار بیشتری از این فرمانروا، بلکه اطلاعات تازه‌ای درباره معماری مذهبی، نمادهای سلطنتی و سازمان اجتماعی مصر در بیش از سه هزار سال پیش آشکار کند.