کشف نقطه‌سنگ ۴۵۰۰ ساله توسط دانشجوی زیست‌شناسی در ویرجینیا

یک کشف تصادفی در آخرین روز سفر میدانی

در آخرین روز یک سفر میدانی بوم‌شناسی (ecology) به سواحل شرقی ویرجینیا، یک دانشجوی کارشناسی زیست‌شناسی هنگام جست‌وجو برای یافتن دندان کوسه، به چیزی بسیار قدیمی‌تر از آنچه انتظار داشت برخورد کرد. بروکلین رولف، دانشجوی دانشگاه مری بالدوین، در حاشیه یک خور کوچک روی یک جزیره سدی (barrier island)، یک نقطه‌سنگ (point) سنگی را دید که به گفته باستان‌شناسان محلی حدود ۴۵۰۰ سال قدمت دارد.

این ابزار سنگی حدود ۱۵ سانتی‌متر طول دارد و به نوعی تعلق دارد که باستان‌شناسان آن را «نقطه لیهای/کوئنز-کریسپین» (Lehigh/Koens-Crispin point) می‌نامند؛ نوعی ابزار سنگی که مردمان بومی سواحل شرقی آمریکای شمالی در بازه زمانی حدود ۴۵۰۰ تا ۳۰۰۰ سال پیش می‌ساختند.

نکته جالب ماجرا این است که رولف از پیش برای یافتن اجسام نوک‌تیز در زیر آب آماده شده بود؛ چرا که هدف اصلی سفر، جست‌وجوی دندان کوسه در سواحل شنی بود. همین مهارت بصری، او را درست در لحظه‌ای به آن نقطه رساند که جزر در حال پایان بود. یکی از استادان همراه گروه گفته است که اگر اندکی دیرتر می‌رسیدند، جریان جزر و مد این ابزار را زیر رسوبات دفن می‌کرد.

نقطه‌سنگ لیهای/کوئنز-کریسپین چیست؟

نقطه‌سنگ‌ها ابزارهایی سنگی هستند که معمولاً با تراشیدن و شکل‌دادن سنگ‌های سخت ساخته می‌شوند و در نوک نیزه، نیزه‌پران یا کاربردهای برنده استفاده می‌شدند. نوع لیهای/کوئنز-کریسپین به گروهی از این ابزارها گفته می‌شود که شکل آن‌ها پهن، دندانه‌دار یا دارای شانه‌های برجسته است. به همین دلیل گاهی به آن‌ها «نیزه پهن» (broadspear) نیز گفته می‌شود.

اندازه این ابزار نسبتاً بزرگ است و همین ویژگی، کارکرد دوگانه آن را محتمل می‌کند: هم می‌توانست به انتهای یک نیزه بسته شود و به‌عنوان سلاح شکار یا ابزار دفاعی به کار رود، و هم می‌توانست در دست به‌عنوان چاقو برای بریدن گوشت، پوست‌کندن یا کارهای روزمره استفاده شود. این انعطاف در کاربرد، نشانه‌ای از هوشمندی فنی سازندگان آن است؛ در جوامعی که دسترسی به فلز وجود نداشت، هر قطعه سنگ می‌بایست چند نقش را هم‌زمان ایفا کند.

دوره آرکائیک پسین و شکارچی-گردآورندگان

این ابزار به دوره آرکائیک پسین (Late Archaic) تعلق دارد؛ دوره‌ای که پیش از ورود کشاورزی گسترده و پیش از ظهور سفال‌گری پیچیده در بسیاری از مناطق آمریکای شمالی بود. مردمان آن دوران شکارچی-گردآورنده (hunter-gatherer) بودند؛ یعنی برای تأمین غذا میان زیستگاه‌های مختلف جابه‌جا می‌شدند و از منابع فصلی دریا، تالاب، جنگل و دشت استفاده می‌کردند.

سواحل دلماروا (Delmarva) در آن زمان محیطی بسیار پرمنبع بود: صدف‌های فراوان، پرندگان مهاجر، ماهی‌ها و پستانداران ساحلی. به همین دلیل گروه‌های انسانی در فصل‌های خاص سال به این سواحل می‌آمدند و اردو می‌زدند. کشف یک ابزار سنگی در کنار توده‌ای از صدف‌ها با این تصویر سازگار است؛ چنین توده‌هایی در باستان‌شناسی به‌عنوان «تل‌های صدفی» (shell middens) شناخته می‌شوند و یکی از مهم‌ترین منابع اطلاعاتی درباره رژیم غذایی و شیوه زندگی مردمان ساحلی هستند.

فن ساخت: از تخته‌سنگ تا ابزار

ساخت چنین ابزاری فرایندی چندمرحله‌ای بود. سنگ‌شناسان و باستان‌شناسان تجربی نشان داده‌اند که سازندگان نخست یک سنگ خام مناسب، مانند چرت (chert) یا سنگ آتشفشانی ریزدانه، را انتخاب می‌کردند؛ سنگی که هنگام ضربه، شکستگی صدفی‌مانند و منظم ایجاد می‌کند.

سپس با ضربه‌های کنترل‌شده با چکش سنگی یا شاخ گوزن، قطعات بزرگ از سنگ جدا می‌شد تا شکل کلی ابزار به دست آید. در مرحله بعد با فشار دادن نوک یک ابزار استخوانی یا شاخی بر لبه‌ها، پولک‌های ریز جدا می‌شد و لبه‌ای تیز و دندانه‌دار پدید می‌آمد. این فرایند که «پولک‌برداری فشاری» (pressure flaking) نام دارد، نیازمند دقت زیاد و سال‌ها تجربه بود. اگر ضربه‌ای در جای نادرست وارد می‌شد، سنگ می‌شکست و همه کار از نو آغاز می‌گشت.

به همین دلیل، ابزار سنگی فقط یک شیء نیست؛ یک سند فناورانه است. الگوی برداشت پولک‌ها به باستان‌شناسان می‌گوید سازنده از چه روشی استفاده کرده و احتمالاً به کدام سنت فرهنگی تعلق داشته است.

چرا این کشف از نظر علمی مهم است

یافتن یک ابزار سنگی به‌تنهایی شگفت‌آور نیست، اما یافتن آن در بستری که هنوز اطلاعات محیطی خود را حفظ کرده، ارزش علمی بالایی دارد. موقعیت دقیق کشف، همراه با اطلاعات مربوط به رسوبات، صدف‌ها و توپوگرافی ساحل، به پژوهشگران اجازه می‌دهد درباره زمان، فصل و شیوه استفاده از این محل استدلال کنند.

افزون بر این، ابزارهای دوره آرکائیک پسین در سواحل شرقی آمریکا معمولاً در محوطه‌های خشکی یافت می‌شوند. کشف یکی از آن‌ها در لبه یک خور جزیره‌ای، یادآور این واقعیت است که خط ساحلی امروزی با خط ساحلی ۴۰۰۰ سال پیش یکی نیست. بسیاری از محوطه‌های باستانی آن دوران، امروز زیر آب دریا یا زیر رسوبات تالابی قرار دارند و به همین دلیل کمتر شناخته شده‌اند.

جزیره سدی، تغییر سطح دریا و بایگانی زیر آب

جزیره‌های سدی ساختارهایی شکننده و پویا هستند. این جزیره‌ها از انتقال ماسه توسط موج و جریان آب ساخته می‌شوند و به‌طور مداوم جابه‌جا، فرسایش‌یافته یا بازسازی می‌شوند. از پایان آخرین عصر یخبندان، حدود بیست هزار سال پیش، سطح دریاها به‌دلیل ذوب یخچال‌های قاره‌ای به‌شدت بالا آمده است. در نتیجه، بخش بزرگی از دشت‌های ساحلی که در آن زمان خشکی بودند، امروز زیر آب قرار دارند.

این موضوع دو پیامد دارد. نخست آنکه محوطه‌های باستانی ساحلی می‌توانند به‌طور ناگهانی در نتیجه طوفان یا جریان‌های شدید از زیر رسوب بیرون بیایند؛ همان‌طور که در این مورد رخ داد. دوم آنکه این محوطه‌ها با همان فرایندهایی تهدید می‌شوند که امروز نیز سواحل را تغییر می‌دهند؛ یعنی بالا آمدن سطح دریا و فرسایش. برای باستان‌شناسان، این وضعیت هم فرصت است و هم هشدار.

سرنوشت اثر و حفاظت از میراث فرهنگی

جزیره‌ای که این نقطه‌سنگ در آن کشف شد، بخشی از یک منطقه طبیعی تحت مالکیت اداره حفاظت و تفریح ویرجینیا است. به همین دلیل، این اثر باستانی از نظر قانونی متعلق به ایالت مشترک‌المنافع ویرجینیا (Commonwealth of Virginia) است و نه به یابنده آن.

باستان‌شناسان این ابزار را از گروه دانشگاه تحویل گرفتند و آن را برای مطالعه بیشتر به اداره منابع تاریخی ویرجینیا منتقل کردند. این رویه در بسیاری از کشورها رایج است: یافته‌های باستانی از مجموعه‌های خصوصی خارج می‌شوند تا در شرایط کنترل‌شده بررسی، مستندسازی و در صورت لزوم در موزه نگهداری شوند. مستندسازی دقیق محل کشف، مهم‌ترین بخش این فرایند است؛ زیرا بیرون آوردن یک شیء از بستر خود بدون ثبت اطلاعات محیطی، بخش بزرگی از ارزش علمی آن را از بین می‌برد.

جمع‌بندی

این رویداد نمونه‌ای روشن از این واقعیت است که علم همیشه در آزمایشگاه آغاز نمی‌شود. یک سفر آموزشی، یک نگاه دقیق و چند ساعت پیش از بالا آمدن آب، به یافتن ابزاری انجامید که هزاران سال در دل ماسه و صدف خوابیده بود. چنین یافته‌هایی، پلی میان زمین‌شناسی، بوم‌شناسی و باستان‌شناسی می‌سازند و به ما یادآوری می‌کنند که ساحل امروزی، لایه‌ای نازک بر بالای تاریخ طولانی و متغیر زمین است.