دست‌نوشته ووینیچ ممکن است به‌اشتباه صحافی شده باشد

دست‌نوشته‌ای که یک قرن رمزگشایی را ناکام گذاشته است

دست‌نوشته ووینیچ (Voynich Manuscript) یکی از مشهورترین اسناد رمزآلود تاریخ است. این کتاب دست‌نویس قرون وسطایی حدود ۲۴۰ صفحه پوستی دارد که با خطی ناشناخته به نام «ووینیچی» نوشته شده است. حدود ۳۸ هزار واژه در آن به کار رفته و در کنار متن، تصاویری از گیاهان، پیکرهای انسانی و نمادهای نجومی دیده می‌شود. تاریخ‌گذاری کربنی پوست آن را به اوایل قرن پانزدهم میلادی نسبت می‌دهد. از سال ۱۹۶۹ این نسخه در کتابخانه کتاب‌های کمیاب دانشگاه ییل نگهداری می‌شود و رمزگشایان، زبان‌شناسان و پژوهشگران ادبیات قرون وسطی بیش از یک قرن است که در برابر آن ناکام مانده‌اند.

کشف تازه: ترتیب صفحات به‌هم‌ریخته است

پژوهش تازه‌ای که در نشریه Digital Medievalist منتشر شده، توضیح تازه‌ای برای این ناکامی ارائه می‌کند. لیزا فگین دیویس، یکی از نویسندگان مقاله و مدیر اجرایی آکادمی قرون وسطی آمریکا، هنگام بررسی شمار کاتبان این نسخه متوجه شد که دست‌خط صفحات به شکلی متناوب تغییر می‌کند که منطقی به نظر نمی‌رسد. همچنین در چند مورد، تصویری در میانه یک صفحه قطع می‌شود و در صفحه‌ای دیگر ادامه می‌یابد، در حالی که صفحاتی چند میان آن دو قرار دارد. این نشانه‌ها به این فرضیه اشاره می‌کنند که کسی در قرن پانزدهم این کتاب را بدون توانایی خواندن متن آن، به‌اشتباه صحافی کرده است.

ساختار کتاب‌های دست‌نویس قرون وسطایی

برای درک این فرضیه باید با شیوه ساخت کتاب در قرون وسطی آشنا شد. کتاب‌ها از ورقه‌های مستطیلی پوست حیوان ساخته می‌شدند که معمولاً از وسط تا می‌خورد و چیزی به نام «دوفولیوم» (bifolium) پدید می‌آورد. حدود پنج دوفولیوم در هم فرو می‌رفتند و «کراسه» (quire) را می‌ساختند. سپس مجموعه‌ای از کراسه‌ها در امتداد عطف به هم دوخته می‌شد و کتاب شکل می‌گرفت. اما دیویس و کالین لیفیلد، پژوهشگر سیستم‌های اطلاعاتی دانشگاه مالت، پیشنهاد می‌کنند که دست‌نوشته ووینیچ در اصل مجموعه‌ای از برگ‌های تکی و جدا از هم بوده است، نه کراسه‌هایی که برای صحافی در کنار هم قرار گرفته باشند. به بیان دیگر، این کتاب هرگز برای صحافی شدن به شکل کنونی طراحی نشده بود.

تحلیل معنایی نهفته: ابزاری برای سنجش شباهت متن

این نخستین بار نیست که پژوهشگری به‌هم‌ریختگی صفحات ووینیچ را مطرح می‌کند، اما نویسندگان این مطالعه برای نخستین بار ویژگی‌های گرافیکی و آماری متن را بررسی کردند تا ببینند آیا فرضیه‌شان با داده‌ها سازگار است. لیفیلد از روشی به نام تحلیل معنایی نهفته (Latent Semantic Analysis) استفاده کرد؛ تکنیکی در پردازش زبان طبیعی که در دهه ۱۹۸۰ ابداع شد و الگوهای پنهان در متن را آشکار می‌کند. این روش برای مجموعه‌های کوچک داده بسیار مناسب است، زیرا فقط حدود ۳۵ هزار واژه در دست داریم و روش‌های نوین به داده‌های بسیار بیشتری نیاز دارند. نتیجه تحلیل نشان داد برخی صفحات شباهت کمی با یکدیگر دارند و احتمالاً نباید در کنار هم باشند، در حالی که صفحاتی دیگر شباهت بالایی دارند و به‌احتمال زیاد باید پشت سر هم خوانده شوند.

چرا این کشف اهمیت دارد؟

اگر دست‌نوشته ووینیچ مجموعه‌ای از برگ‌های تکی بوده، بسیاری از مشکلات آزاردهنده آن حل می‌شود. دیویس می‌گوید این فرضیه مسئله نوشتن هر کاتب روی یک برگ جداگانه و نیز تصاویری که از عطف صفحه عبور می‌کنند را توضیح می‌دهد. پیامد مهم‌تر آن است که هر پژوهش پیشینی که بر درستی ترتیب صفحات تکیه کرده بود، باید بازبینی شود. به گفته دیویس، این کار به ما کمک می‌کند بپرسیم آیا معنایی واقعی زیر این متن نهفته است یا نه. او می‌افزاید این یافته ترجمه نهایی را به دست نمی‌دهد، اما چون نمی‌توان از کتابی که همه صفحاتش جابه‌جا شده معنا استخراج کرد، گامی به پیش است.

سرنخ‌های تازه: لکه‌های آب روی صفحات

پژوهشگران ایده‌های دیگری نیز برای ادامه کار دارند. برای نمونه، لکه بزرگ آب در حاشیه بالایی برخی صفحات دیده می‌شود. اگر صفحات به ترتیب درست چیده شده بودند، شکل این لکه باید از صفحه‌ای به صفحه دیگر متقارن می‌بود، اما چنین نیست. این نیز فرضیه صحافی نادرست را تقویت می‌کند. دیویس و لیفیلد درصددند شکل لکه‌ها را در صفحات مختلف با هم مقایسه کنند تا شاید بتوانند ترتیب درست صفحات را بازسازی کنند.

چشم‌انداز آینده

دیویس درباره امکان رمزگشایی نهایی خوش‌بین است، زیرا معمای مشابهی به نام «استخوان فک قابیل» (Cain's Jawbone) که در دهه ۱۹۳۰ ساخته شد و شامل ۱۰۰ صفحه از یک داستان جنایی با ترتیب نادرست است، سرانجام توسط چند نفر حل شد. با این حال، ماهیت یگانه متن ووینیچ و زبان مبهم و سبک‌آرای آن باعث شده حتی روش‌های محاسباتی پیشرفته نیز در حل آن ناکام بمانند. اگر فرضیه صحافی نادرست درست باشد، شاید گام بعدی بازچینی صفحات و سپس تلاش دوباره برای خواندن متنی باشد که قرن‌هاست راز خود را نگه داشته است.